Page images
PDF

LIBER PRIMUS.

LIBER TERTIDS.

I De iustitia et iure.

II De iure naturali et gentium et oivih.

III De iure personarum

IITI De ingenuis.

V De libertinis.

VI Qui ex quibus oausis manumittere non possunt.

VII De lege Fufia Caninia sublata.

VIII De his qui sui vel alieni iurig sunt.

Vnil De patria potestate.

X De nuptiis.

XI De adoptionibus.

XII Quibus modis ius potestatis solvitur

XIII De tutelis.

XIIII Qui dari tutores testamento possunt.

XV De legitima adgnatorum tutela

XVI De capitis minutione.

XVII De legitima patronorum tutela.

XVIII De legitima parentium tutela.

XVIIII De fiduciaria tutela.

XX Dc Atiliano tutore vel eo qni ex lege Iulia et

Titia dabatur.

XXI De auctoritate tutorum.

XXII Quibus modis tutela finitux.

XXIII De curatoribus.

XXIIII De satisdatione tutorum et curatorum.

XXV De exousationibus.

XXVI De suspectis tutoribns et curatonhus.

LIBER SECDNDOS.

I De rerum divisione.

Dl De rebus incorporalibus

III De servitutibus.

klii De usu fructu.

V De usu et habitatione.

VI De nsucapionibus et longi temporis possessionibns.

VII De donationibus.

VIII Qnibus alienare licet vel non.

VIIII Per quas pergonas nobis adqniritur

X De testamentis ordinandis.

XI De militari testamento.

XII Quibus rron est permissum testamenta faoere

XIII De exheredatione liberornm.

XIIII De heredibuB iustituendis.

XV De vulgari substitutione.

XVI De pupillari substitutione.

XVII Quibus modis testamenta infirmantur

XVIII De inofficioso testamento.

XVIIII De heredum qnalitate et differentia

XX De legatis.

XXI De ademptione legatorum. XXII De lege Faloidia.

XXIII De fideicommissariia hereditatibus.

XXIIII De singulis rebus per fideicommissum reliotis.

XXV De oodicillis.

I De hereditatibus quae ab intestato deferuntur.

II De legitima adgnatorum Buccessione

UI De senatus consulto Tertulliano

mi De eenatus consulto Orfitiano

V De succesBione cognatorum

VI De gradibus cognationis.
VII De suocessione libertorum.

Vni De adsignatione libertorum

VIIII De bonorum possessionibus.

X De adquisitione per adrogationem.

XI De eo oui libertatis causa bona addicuntur.

XII De Bucoessionibus sublatis, quae fiebant pei bonorum venditionem et ex senatus consulto Claudiano.

XIII De obligationibus.

XIIII Quibus modis re contrahitur obligatio

XV De verborum obligatione.

XVI De duobus reis stipulandi et promittendi

XVII De stipulatione Bervorum.

XVIII De divisione stipulationum.

XV7III De inutilibus stipulationibus

XX De fideiussoribus.

XXI De litterarum obligatione

XXII De consensu obligatione.

XXIII De emptione et venditione.

XXIIII De locatione et conductinne

XXV De societale.

XXVI De mandato.

XXVII De obligationibus quasi ex contraotu.

XXVIII Per quas personas nobis obligatio adquiritur

XXVIIII Quibus modis obligatio tollitur.

LD3ER QUARTDS.

I De obligationibus quae ei delioto naseuntur.

II Vi bonorum raptorum.

III De lege Aquilia.

IIII De iniuriis.

V De obligationibus quae quasi ex delicto nas

cuntur.

VI De aotionibus.

VII Quod cum eo, qui in aliena putestate est

negotium gestum esse dicitur

VIII De noxalibus actionibus.

VIIII Si quadrupes pauperiem feoisse dioitur

X De hiB per quos agere possumus.

XI De satisdationibos.

XII De perpetuiset temporalibusaotionibusetqaae

ad heredes vel in heredes transeunt.

XIII De exoeptionibus.

XIIII De replicationibns.

XV De interdictis.

XVI De poena tercere Htigantium

XVII De officio iudicis.

XVIII De publiois iudiciis

IN NOMINE DOMINI NOSTRI JHESU CHRISTI

EMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTHICUS FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS CUPIDAE LEGUM IUVENTUTI

Imperatoriam maiestatem non solum armis decoratam, sed etiam legibus oportct esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates1 expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator.

1 Quorum utramque viam cum suminis vigiliis et 3umma providentiaJ adnuente deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductae cognoscunt et tam Atrica quam aliae innumerosae3 provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis4 iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis

2 vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina, et opus desperatum quasi per medium profundum euntes caelesti favore iam adimplevimus.

3 Cumque hoc deo propitio peractum est, Triboniano viro magnifico magistro et exquaestore sacri palatii nostri nec non Theophilo et Dorotheo viris illustribus antecessoribus, quorum omnium'' sollertiam et legum scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex multis rerum argumentis accepimus, convocatis specialiter mandavimus, ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, ged ab unperiali splendore appetere et tam aures

quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis accipiant: et quod in priore tempore vix post quadriennium' pnoribus contingebat, ut tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini digni tanto honore tantaque reperti' feficitate, ut et initium vobis et finis Jegum erudi

4 tionis a voce principali procedat. Igitur post libros quinquaginta digestorum seu pandectarum, in quos omne ius antiquum collatum est (quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus), in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint

5 totius legitimae scientiae prima elementa. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebat et quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali

6 remedio illuminatum est. Quas ex omnibus antiquorum institutionibus et praecipue ex commentariis Gaii nostri tam iustitutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariiB compositas cun tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt*, et legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur eis accommodavimus.

7 Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes vos pulcherrima tovcat toto legitimo opera perfecto posse etiam nostram rem publicam in partibus eius vobis crcdendis * gubernare.

Data undecimo 10 kalendas Decembres Constantinnpoli domino nostro Iustiniano perpetuo Augusto tertium consule.

[ocr errors][ocr errors]

DOMINI NOSTEI IUSTINIANI PERPETUO AUGUSTI

INSTITUTIONUM SIYE ELEMENTORUM

OOMPOBITOEDM PER TRIBONIANUM VIROM EXCEL8UM MAGISTROM ET EX QUAE8TORE
8ACRIPALATUIORISQOE DOCTISSIMOM ET THEOPHILOM VIRDM MAQNIFICUM IURI8 PERITUM
ET ANTECE880REM HUIOS ALMAE URBIB ET DOROTHEUM VIRUM MAGNIKICUM
QUAE8TORIUM IURI8 PERITUM ET ANTECESSOREM BERYTENSIUM
INCLITAE CIVITATIS'

LLBER PRLMUS.

P

DB IUBT1T1A BT ITJRE.

'Iutt&a est eonstans et perpetoa volnntas ius suum

1 cnique tribuens. Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti sdentia

2 His geuerakter cognitis et incipientibus nobis ezponere lura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animnm studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum ant desertorem studiorum efficiemus aut cum maguo labore eius, saepe etiam cum diffldentia, quae plerumqne invenes avertit4, serius ad id perducamus1, ad quod leniore* via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset.

3 'luris praecepta sunt haec: honeste vivere, ali terum non laedere, suum cuique tribuere. •Huius itndii duae sunt positiones, publicum et privatum. pubbcum ius est, quod ad statum rei Romanae spectat, privatum, quod ad singulorum utilitatem pertinet. diceodum eat igitur de iure privato, quod est tripertitam*: collectum est enim ex naturalibus praeccptis aut gentium aut civiKbus

11 *»

DE ITJBB NATTOAT.l FT ORNTTTTM BT CTvTLI.

"Ins naturale est, quod natura omnia animalia doeuit. nam ius istud nonnumani generis proprium est, sed oninium animalium, quae in caelo, quae m terra, quae in mari nascuntur"*. hinca descendit maris atque feminae coniugatio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio et cducatio: videmus etenim eetera quoque animalia istius iuris peritia censeri. t Ius autem civile vel gentium ita dividitur: "'omnes "populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo 'proprio, partim conununi omnium hominum iure utun'tur: nam quodquisque populus ipse sibi ius constituH, id ipsius proprium avitatis est vocaturque ius 'civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero 'naturahs ratio inter omnes homines constituit, id apud 'omnes popnlos peraequecustoditurvocaturqueiusgenthua, quasi quo inre omnes gentes utuntur. et populus Itaque Romanus partim suo proprio, partim communi

[ocr errors]

'omnium hominum iure utitur. quae slngula qualia

2 'sunt, suis locis proponemus.' Scd Ius quidem cirile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium: nam si quis veUt Solonis vel Draconis leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit sic enim et ius, quo populus Romanus utitur, ius civile Romanorum appellamus: vel ius Quiritium, quo Quirites utuntur: Romani enim a Quuino Quirites appellanturu. sed quotiens non addimus, cuius sit cmtatis, nostrum ius signiiicamus: sicuti cumpoetam dicimus nec addimus nomen, subauditur apud Gracco* egregius Homerus, apud nos Vergilius. ius autem gentium omni humano generi commune est. nam ueu exigente et humanis necessitatibus gentes humanae quaedam sibi constituerunt: bella etenim orta sunt ct captivitates secutae et servitutes, auac sunt iuri naturali contrariae iure enim naturali ab initio omoet homines liberi nascebantur. ex hoc iure geutium et omnes paene contractus introducti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio, societas, depositum, mutuum ct alii innumerabiles.

3 "Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto, ut apud Graecos: roiv vimmv «I fiir

SypafOt, ot Si ayoaa>ot,t. Scriptum ius est lex", ebi scita, senatus consulta, principum placita, ma

4 gistratuum edicta, responsa prudentium Lex est, quod populus Romanus senatore magistratu interrogantc, veluti consule, constituebat plebi scitum est, quod plebs plebeio magistratu intcrrogante, veluti tribuno, constituebat. "plebs autem a populo eo differt, quo species a genere: nam appellatione populi uuiversi cives significantur connumeratis etiam patriciis et senatoribns: plebis autem appellatione sine patriciis et senatoribus ceteri cives significantur. sed et plebi Bcita lege Hortensia lata non

5 minus valere quam leges coeperunt. ""Senatus 'consultum est, quod senatus iubet atque constituit' nam cum auctus est populus Romanus in eum modum, ut difficUe sit in unum eum convocare legic sanciendae causa, aequum visum est senatum vice

6 populi consuii. MSed et quod principi placuit, legis babet rigorem, cum lcge rcgia, quae de unperio eius lata est, populus ei et iu eum omne suum imperium ct potestatem concessit. quodcumque igitur imperator ]>er epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel edicto praecepit, legem esse constat: haec1' sunt, quae constitutiones appeUantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum

[ocr errors]

trahuntur, quouiam non hoc princeps vult: nam quod

alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit,

vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egre-

ditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul

7 dubio tenent. Practorum quoque edicta non mo-

dicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam ius

honorarium solemus appellare, quod aui honores

gerunt, id cst magistratus, auctoritatem huic iuri de-

demnt. proponebant et aediles curules edictum de

quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii

8 portio est ''Responsa prudentium sunt senten-

'tiae et opiniones corum, quibus permissum erat'

lura coudereV nam antiquitus institutum erat, ut

essent qui iura publice interpretarentur, quibus a

Caesare ius respondendi datum est, qui iuris consulti

appellabantur. quorum omnium sententiae et opinio-

nes eam auctoritatem tenent, nt iudici recedere a

9 responso eorum non liceat, ut est constitutum. £x

non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam

diuturni mores consensu utentium comprobati legem

10 imitantur. Et non ineleganter in duas species

ius civile distributum videtur. nam origo eius ab

iustitutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et

Lacedacmonis, fluxisse videtur: in his enim civitati-

bus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem

magis ea, quae pro legibus observarent, memoriae

maudarent, Athenienses vero ea, quae in legibus

Bcripta reprehendissent4, custodirent.

11 Scdnaturalia quidcm iura, quae apud omnes

gentes peraequc scrvantur, divina quadam providentia

constituta sempcr firma atque immutabilia permanent:

ea vero, quae ipsa sibi quaeque civitas constituit,

sacpe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia

postea lege lata

12 •'Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas

'pertinet vel ad res vel sid actiones. ac prius de per-
'sonisvideamus.' namparum est ius nosse, sipersonae,
quarum causa statutum est, ignorentnr.

m*

DE IURB PBR80NARUM.

1 'Bumma itaque' divisio de iure personarum haec

'est, quod omnes homines aut liben sunt aut servi.'

1 'Lt libcrtas quidem est, ex qua etiam liberi vo-

cantur, naturalis facultas eius quod cuique facere

2 libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur. Ser-

vitus autem est constitutio iuris gentium, qna quis

3 dominio alieuo contra naturam subicitur. Servi

autcm ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos

vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent.

qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus

4 manu capiuntur. Servi autem aut nascuntur aut

lunt nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure

sentium, id est ex captivitate, aut iure civUi, cnm

homo liber maior viginti annis ad pretium partici-

pandum sese venumdari passus est. in servorum

5 condicione nulla differcntia est10. In liberis mul-

tae differentiae Bunt. aut enim ingenui sunt aut

iibertini.

TTTT"

DE INGENUI8.

Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est,

tive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex

libertinis, sive cx altero libertino altero ingenuo. sed

et ri quii ex matre libera nascatur, patre serro, in-

genuus nihilo minua nascitur: quemadmodum qui ex

matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo

conceptus est. "sufficit autem liberam tuisse matrem

eo tempore quo nascitnr, lieet ancilla conceperit. et

ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta

pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia

non dcbet calamitas matris ei nocere, qui in utero

est ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnana

manumissa sit, deinde anciila postea facta peperit,

liberumanservum pariat? etMarcellus probat liberum

nasci: sufficit emm ei qui in ventre est liberam

matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum

1 est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non

officit illi in servitute tuisse et postea manumissum

esse: saepissime enim constitutum est natalibus non

officere manumissionem.

y 13

DE LD3BRTINIS

"'Libertini sunt, qui ex iusta servitute mannmissi

'sunt.' "inanumissio autem est datio" libertatis:

nam quamdiu quis in servitute est, manui et potes-

tati suppositus est, et manumissus liberatur potestate.

quae rcs a iure gontium originem sumpsit, utpote

cum iure naturali omnes liben nascerentur nec esset

nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed

posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum

cst beneficium manumissionis. et cum uno communl"

nomine homines appellaremur", iure gentium tria

genera hominum esse coeperunt, liberi et his contra-

rium servi et tertium genus libertini, qui desierant

1 esse servi. Multis autem modis manumissio pro-

cedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacro-
sanctis ecclesiis aut vindicta" aut inter amicos aut

ger epistulam aut per testamentum aut aliam quam-
bet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis li-
bertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam

2 nostris constitutionibus mtroducti sunt. "oervi
"vero a dominis semper manumitti solent: adeo ut

'vel in transitu manumittantur, veluti cum praetor
'aut proconsul aut praeses in balneum vel in thea-

'trum eat.'

3 Libertinorumautemstatus tripertitusanteafuerat:

nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam

libcrtatcm consequebantur et fiebant cives Romani,

modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fie-

bant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia

dediticiorum numero. sed dediticiorum quidem pessima

condicio iam ex multis temporibus in desuetudinem

abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur:

ideoque nostra pietas omnia augere et in meliorem

statum reducere desiderans in auabus constitutio-

nibus" hoc emendavit et in pristinum statum reduxit,

quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque

simplex libertas competebat, id est eadcm, quam

habebat manumisBor, nisi quod scilicet libertinus flt1'

qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et

dediticios quidem per1' constitutionem expulimus,

quam promulgavimus inter nostras decisiones, per

quas suggerente nobis Triboniano viro excelso quaes-
torc antiqni iuris altercationes placavimus: Latinos

autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerit ob-

servantiam" alia constitutione per eiusdem quaestoris

snggestionem correximns, qnae tnter unperiales imdiat

[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]

sanctiones, et omnes libertos nullo nee aetatis manumUai nee domini '* mannmissoris neo in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus: multis additis moiis, per quos possit libertas servis cum civitate Ronuma, qaae sola in praesenti est, praestari.

VI'

QUI1 EX QUIBUS CAUSIS MANUMITTERE NON POSSUNT.

'"Non tamen cuicumque volenti manumittere licet. 'nam is qui in fraudem creditorum manumittit nihil

1 'agit, quia lex Aetia Sentia impedit libertatem.' Licet autem domino, qui solvendo non est, testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alins ex eo' testamento heres eztiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est auaiibet ez causa heres non extitent. idque eadem lege Aelia Sentia provisum est et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres extaturus non esset, vel servum suum necessarium heredem habeant, qui satisfacturus esset credHoribus, aut hoc eo non faciente creditores res hereditarias servi nomine vendant, ne iniuria defunc

2 tus affidatur. Idemque iuris est et si sine libertate servus heres institutus est. quod nostra constitutio* non solum in domino, qui solvendo non est, sed generatiter constituit nova humanitatis ratione, ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur, cum uon est verisimile eum, quem hereaem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse et neminem sibi

3 heredem fore. *In fraudem autem creditorum manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit sotvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen ridetur, nisi animnm quoque fraudandi manumissor habuit, non impediri tibertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam in his est sperant homines. itaque tunc wtellegimus impediri ubertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo qnod bona non suffectura sunt creditoribus.

4 1 'Eadem lege Aetia Sentia domino minori annis 'viginti non atiter manumittere permittitur, quam si 'vindicta apud consitium iusta causa manumissionis

5 'adprobata fuerint manumissi*. 'Iustae autem 'manumis8ionis causae sunt, veluti si quis patrem 'aut matrem aut filium filiamve aut fratrem soro'remve naturales aut paedagogum nutricem educato'rem aut alumnum alumnamve aut collactaneum 'manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, 'aut ancillam matrimonii causa', dum tamen intra sex menses uxor ducatur, nisi iusta causa impediat10, et qui manumittitur procuratoris habendi gratia ne mi

6 nor septem et decem11 annis manumittatur. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur.

7 u Cum ergo u certus modus manumittendi mi'noribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sen'tiam constitutus sit, eveniebat, ut, qui quattuordecim 'annos aetatis expleverit, iicet testamentum facere 'posait et in eo heredem sibi instituere legataque re'unquere possit, tamen, si adhuo minor sit annis vi'gutti, libertatem servo dare non poterat.' quod

[ocr errors]

non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos14 similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate disponere quemadmodum voluerit permittimus, ut et hbertatem eis possit praestare. sed cum tibertas inaestimabitis est et propter hoc ante vicesimum aetatis aunum antiquitas tibertatem servo dari prohibebat: ideo nos mediam quodammodo viam etigentes non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare servo suo concedimus, nisi septimum et decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerit. cum enim antiquitas huiusmodi aetati et

Sro aliis poBtulare concessit, cur non etiam sui iuicii stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas servis suis possint pervenire ■*

VII"

DB LEGE FUPIA CANINU SUBLATA.

"'Lege Fufia Caninia certus modus constitutus erat in servis testamento manumittendis.' quam quasi libertatibus impedientem et quodammodo invidam toliendam esse censuimus, cum satis fuerat inhumanum vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertati, morientibus autem huiusmodi liceutiam adimere.

vni"

DE HIS QUI SUI VEL ALIENI IURIS SUNT.

"'Sequitur de iure personarum alia divisio. nam 'quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno 'luri subiectae sunt: rursus earum, quae alieno iuri 'subiectae sunt, aliae in potestate parentum, aliae u> 'potestate dominorum sunt. videamus itaque de his 'quae atieno iuri subiectae sunt: nam ai cognoveri'mus, quae istae personae sint, simul intellegemus, 'quae sui iuris sunt. ac prius dispiciamus de hia qui 'in potestate dominorum sunt. 1 'In poteatate itaque dominorum sunt servi (quae 'quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes 'peraeque gentes animadvertere possumus uominis io 'servos vitae necisque potestatem esse) et quodcum'que per servum adquiritiu*, id domino aaquiritur. i 'Sed hoc tempore nuilis hominibus, qui sub*° im'perio nostro sunt, licet sine causa legibus cognita 'et supra modum in servos suos saevire. nam ex 'constitutione divi Pii Antouini qui sine causa ser'vum suum occiderit, non minus puniri iubetur, quam 'nui servum alienum occiderit. sed et maior asperitas 'dominorum eiusdem principis constitutione coercetur. 'nam consultus a quibusdam praeeidibus provincia'rum de his servis, qui ad aedem sacram vel ad statuas principum confugiunt, praecepit ut, si intolera'bilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos bonis condicionibus vendere, ut pretium dominis 'daretur', et recte: expedit enim rei publicae, nequis re sua male utatur. 91 cuius rescripti ad Aehum Marcianum emissi verba haec sunt: 'Dominorum qui'dem potestatem in suos servos illibatam esse oportet 'nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed domi'norum interest, ne auxilium contra saevitiam vel famem vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui 'iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis 'eorum, qui ex familia Iulii Sabuii ad statuam con'fugerunt, et usi vel durius habitos, quam aequum 'est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube,

[ocr errors]
« PreviousContinue »