Page images
PDF

2>ttttet Zittl. Obligationes ex variis causarum figuris.

§135. (§125.) I. Obligationes quasi ex contractu. [MMl. § 133—135. B. II. § 25. 31. P. § 272. 275. Ku. I. § 722—27. II. 504.]

Obligationes quasi ex contractu finb bie ibrem ^nbalte nad) ben Montraft§obligationen dt)nlid)en Dbligationen, roeld)e au§ er* laubten einfeitigen ^anblungen (9t*gefd)dften), beren unmittetbarer 3toed junad)ft nid)t bie 33egriinbung etner Dbligation ift, entfpringen. §ieber geboren folgenbe, innerlid) ganj oerfdnebenartige gdtte:

I. Negotiorum gestio ift a. bie frethriHige, b. fj. ofyne 2luftrag ubernommene, unb unentgeltlid)e ©efd)dft§fiit)rung fiir einen anberen (dominus). SBeljuf§ ©eltenbmad)ung ber fjterau§ entftanbenen beiber* feitigen 2lnfpriid)e ift b. bem dominus bie actio negotiorum gestorum directa unb c. bem negotiorum gestor — borau§gefefct, bafj er utiliter, b. fj. im toobloerftanbenen 3ntereffe be§ SBertretenen, unb nid)t roiber 23erbot ba§ ©efd)dft beforgt t)at — bie actio negotiorum gestorum contraria juftdnbig, toeld)e im roefentlid)en auf ba§felbe gerid)tet ift, roie bie actio mandati. (§ 115. II.)

a. 1. Ait praetor: Si Qvis Negotia Alterrvs, Sive Qvis Ne

GOTIA, QVAE CVIVSQVE CVM IS MORITVR FVERINT, GESSERIT,

rvDicrvM Eo Nomine Dabo. — 'Negotia' sic accipe: sive unum sive plura. Ulp. 1. 3 pr. § 2 D. h. t. (de N. G. 3, 5.)

2. Hoc edictum necessarium est, quoniam magna utilitas absentium versatur, ne indefensi rerum possessionem aut venditionem patiantur vel pignoris distractionem vel poenae committendae actionem, vel iniuria rem suam amittant. Id. 1. 1 eod.

3. Si quis absentis negotia gesserit. . sine mandatu, placuit quidem sane eos invicem obligari, eoque nomine proditae sunt actiones, quas appellamus negotiorurn gestorum; quibus invicem experiri possunt de eo, quod ex bona fide alterum alteri praestare oportet. Sed neque ex contractu neque ex maleficio actiones nascuntur; neque enim is qui gessit, cum absente creditur ante contraxisse, neque ullum maleficium est, sine mandatu suscipere negotiorum administrationem: . . sed utilitatis causa receptum est invicem eos obligari. Gaj. 1. 5 pr. D. de O. et A. U, 7.

4. Si quis negotia mea gessit non mei contemplatione, sed sui lucri causa, Labeo scripsit suum eum potius, quam meum negotium gessisse . . Sed nihilo minus, immo magis et is tenebitur negotiorum gestorum actione. Ulp. 1. 5 (6) § 5 (3) D. h. t.

b. — is qui gesserit negotia . . . tenetur, ut administrationis rationem reddat: quo casu ad exactissimam quisque diligentiam compellitur rationem reddere, nec sufficit talem diligentiam adhibere, qualem suis rebus adhibere soleret. § 1 I. h. t. (de obl. qu. ex contr. 3, 27.) c. 1. Si quis absentis negotia gesserit, licet ignorantis, tamen quidquid utiliter in rem eius impenderit, vel etiam ipse se in rem absentis alicui obligaverit, habet eo nomine actionem. Gaj. 1. 2 D. h. t.

2. Cum pecuniam eius nomine solveres, qui tibi nihil mandaverat, negotiorum gestorum actio tibi competit, cum ea solutione debitor a creditore liberatus sit: nisi si quid debitoris interfuit eam pecuniam non solvi. Lab. I. 42 (43) eod.

3. Is autem qui negotiorum gestorum agit, non solum si effectum habuit negotium quod gessit, actione ista utetur, sed sufficit si utiliter gessit, etsi effectum non habuit negotium; et ideo si insulam fulsit vel servum aegrum curavit, etiamsi insula exusta est vel servus obiit, aget negotiorum gestorum . . . Ego quaero: quid si putavit se utiliter facere, sed patrifamilias non expediebat? dico hunc non habiturum negotiorum gestorum actionem: ut enim eventum non spectamus, debet utiliter esse coeptum. Ulp. 1. 9 (10) § 1 eod.

4. Titium, si pietatis respectu sororis aluit filiam, actionem hoc nomine contra eam non habere respondi. Mod. 1. 26 (27) § 1 eod.

6. (I. a. 4.) — Ipse tamen si circa res meas aliquid impenderit, non in id quod ei abest, quia improbe ad negotia mea accessit, sed in quod ego locupletior faclus sum habet contra me actionem. 1. 5 § 5 eod.

6. — sancimus, si contradixerit dominus et eum res suas administrare prohibuerit, . . nullam esse adversus eum contrariam actionem, . . licet res bene ab eo gestae sint. Iust. 1. ult. C. eod. 2, 19.

II. SDte gubrang ber SSormunbfd)aft erjeugt Dbligationen jtoifdjen SBormunb unb 9Kiinbel. (§ 152.)

III. 2lu§ ber communio, b. i. ber — bertrag§mafjigen (cum societate § 124.) ober jufdlligen (communio *incidens) — 23er* m5genSgemeinfdjaft binfidjtlid) Sad)en ober bingiidjer 9ted;te entftebt jtoifdjen ben £etlbabern (socii) eine Dbligation, berm5ge toeld)er ein jeber auf 2luft)ebung ber ©emeinfdjaft unb 2lu§einanberfefcung Magen lann. £)iefe Slage (§ 24. II. a. 4. III. § 198. I.), mit toeldjer jugleid) bie burdj bie ©emeinfdjaft begriinbeten beiberfeitigen perfimlidjen 2lnfpriid)e (praestationes personales § 108. IV. b. 1. bgl. § 126.I. b. 2.) geltenb gemadjt toerben, ift bei ©emeinfdjaft ein* jelner S3erm5gen§objefte bie actio communi dividundo, bei ber burd) ©rbfolge entftanbenen ©emeinfd)aft be§ binterlaffenen SSermbgen§ bie actio familiae erciscundae. (§ 174. III.) 23gl. § 90. IV.

a. Communi dividundo iudicium ideo necessarium fuit, quod

6alfo»Sfi, Jnftitutionen. i. Suft. 22

pro socio actio magis ad personales invicem praestationes pertinet, quam ad communium rerum divisionem. Denique cessat communi dividundo iudicium, si res communis non sit. Paul. 1. 1 D. h. t. (comm. div. 10, 3.)

b. 1. Nihil autem interest, cum societate an sine societate res inter aliquos communis sit: nam utroque casu locus est communi dividundo iudicio. Gaj. 1. 2 pr. eod.

2. Communiter autem res agi potest etiam citra societatem, ut puta cum non affectione societatis incidimus in communionem: ut evenit in re duobus legata, item si a duobus simul empta res sit, aut si hereditas vel donatio communiter nobis obvenit. Ulp. 1. 31 D. pro soc. 17, 2.

c. 1. In communi dividundo iudicio nihil pervenit ultra divisionem rerum ipsarum quae communes sint, et si quid in his damni datum factumve est, sive quid eo nomine aut abest alicui sociorum aut ad eum pervenit ex re communi. Id. 1. 3 pr. h. t.

2. Sicut autem ipsius rei divisio venit in communi dividundo iudicio, ita etiam praestationes veniunt: et ideo si quis impensas fecerit, consequetur. Id. 1. 4 § 3 D. eod.

IV. gerner gebort bieber bie burd) 2lntretung ber (Srbfd)aft jtoifdjen bem (Srben unb 93ermad)tni§nefjmer entftebenbe Cbligation auf Seiftung be§ 23ermad)tniffe§. (§ 183. II.)

Heres quoque qui legatum debet, neque ex contractu neque ex maleficio obligatus esse intelligitur: nam neque cum defuncto neque cum herede contraxisse quidquam legatarius intelligitur; maleficium autem nullum in ea re esse plus quam manifestum est . 1. 5 § 2 D. de O. et A. 44, 7.

V. (Snblid) giebt e§ eine 9teibe bon ^aHen, in roelcben au§ ber Mon jemanbem gemadjten Seiftung, ofjne 23ertrag jtoifdjen ©eber unb (Smpfdnger, eine — auf bie aequitas gegriinbete — obligatio (re contracta?) auf 9tucfgabe be§ ©mpfangenen entftet/t, beren aH^ gemeiner ©runb ba^ rea;tlofe §aben (bie ungered)tfertigte 23creid)erung) ift: — condictiones sine causa t. ro. S. (SSgl. audb § 18. nI. A. c. 1.)

a. Damus aut ob causam aut ob rem: ob causam praeteritam, veluti cum ideo do, quod aliquid a te consecutus sum vel quia aliquid a te factum est, ut etiamsi falsa causa sit, repetitio eius pecuniae non sit; ob rem vero datur, ut aliquid sequatur, quo non sequente repetitio competit Pomp. ad Q. Muc . 1. 52 D. de cond. ind. 12, 6.

b. Perpetuo Sabinus probavit veterum opinionem existimantium, id quod ex iniusta causa apud aliquem sit posse condici. Ulp. 1. 6 D. de cond. ob turp. 12, 5.

c. Haec condictio ex bono et aequo introducta, quod alterius apud alterum sine causa deprehenditur, revocare consuevit. Pap. 1. 66 de cond. ind.

d. Iure naturae aequum est, neminem cum alterius detrimento et iniuria fieri locupletiorem. Pomp. 1 . 206 D. de R. J. 50, 17.

A. SBer in ber irrigen 2lnnabme einer red)tlid)en 23er}>flid)tung eine felbft naturaliter (§ 114. III.) nid)t gefdjulbete Seiftung mod)t, bat gegen ben ©mpfdnger bie condictio indebiti auf 9tud*gabc be§ ©mpfangenen.

a. Is quoque qui non debitum accepit ab eo, qui per errorem solvit, re obligatur: nam proinde ei condici potest 'si Paret Evm Dare Oportere,' ac si mutuum accepisset. . . Sed haec species non videtur ex contractu consistere, quia is, qui solvendi animo dat, magis distrahere vult negotium quam contrahere. Gaj. III. § 91.

b. 1. Indebitum est non tantum, quod omnino non debetur, sed et quod alii debetur si alii solvatur, aut si id quod alius debebat, alius quasi ipse debeat solvat. Paul. 1. 65 § 9 D. de cond. indeb. 12, 6.

2. — si heredem se . . falso existimans creditori hereditario solverit, . . neque verus heres liberatus erit et is quod dedit repetere poterit. Pomp. 1. 19 § 1 eod.

c. Cuius per errorem dati repetitio est, eius consulto dati donatio est. Paul. 1. 53 D. de R. J. 50, 17.

d. Ea, quae per infitiationem in lite crescunt, ab ignorante etiam indebita soluta repeti non posse certissimi iuris est. Diocl. 1. 4 C. de cond. indeb. 4, 5.

B. SDie Seiftung, toeldje in (Srtoartung einer ©egenleiftung (§ 126. I. c.) ober fonftigen causa futura (b. b. in ber 23orau§fefcung eine§ — ben 9t*grunb ber Seiftung bilbenben — fitnftigen Umftanbe§) gemadjt ift, fann, toenn lefctere nid)t eintritt, mit ber condictio ob causam datorum s. causa data non secuta juriicfgeforbert toerben. (V. a.)

a. Ob rem honestam datum ita repeti potest, si res propter quam datum est, secuta non est. Paul. 1. 1 § 1 D. de cond. ob turp. 12, 5.

b. Quod ob rem datur, ex bono et aequo habet repetitionem, veluti si tibi dem, ut aliquid facias, nec feceris. 1. 65 cit. § 4.

c. Fundus dotis nomine traditus, si nuptiae insecutae non fuerint, condictione repeti potest. Iul. 1. 7 § 1 D. de cond. ca. dat. 12, 4.

d. Si procuratori falso solutum sit, . . si dominus ratum non habuisset, . . ab ipso procuratore repetetur: non quasi indebitum . ., sed quasi ob rem datum nec res secuta sit. Paul. 1. 14 eod. (cfr. § 139. I. b. 1.)

e. 1. Sed etsi ob causam promisit, causa tamen secuta non est, dicendum est condictionem locum habere. Ulp. 1. 1 § 1 D. de cond. si. ca. 12, 7.

2. Si quasi accepturi mutuam pecuniam adversario cavistis, quae numerata non est, per condictionem obligationem repetere . . potestis. Alex. 1. 1 C. de n. num. p. 4, 30. C. Sft ber 9t*grunb (red)tlidjer ,3toecf) ber Seiftung fiir ben

(Smpfdnger (uub jtoar fiir biefen aHein) etn unfittlidjer, fo finbet bie

condictio ob turpem causam ftatt.

a. Quodsi turpis causa accipientis fuerit, etiamsi res secuta sit, repeti potest. — Utputa dedi tibi, ne sacrilegium facias, ne furtum, ne hominem occidas . . Item si tibi dedero, ut rem mihi reddas depositam apud te, — si tibi dedero, ne mihi iniuriam facias. Paul. 1. 1 § 2. Ulp. 1. 2 pr. § 1. 2 D. de cond. ob. turp. 12, 5.

b. 1. Ubi autem et dantis et accipientis turpitudo versatur, non posse repeti dicimus, veluti si pecunia datur, ut male iudicetur. Paul. 1. 3 eod.

2. Dixi, cum ob turpem causam dantis et accipientis pecunia numeretur, cessare condictionem et in delicto pari potiorem esse possessorem. Pap. 1. 5 pr. D. de cond. si. ca. 12, 7.

§136. (§126.) II. Obligationes quasi ex delicto. [Miill. § 136. 125. B. II. § 32. P. § 287. K. §171. Ku. § 730. 733. 706.]

Obligationes quasi ex delicto jtnb bie au§ unerlaubten redjt§* berlefcenben §anblungen unb Unterlaffungen, toelcbe gleidjtoobl niajt unter bte eigentlidjen delicta (§ 130—134) faHen, entfpringenben,. auf Sd)aben§erfafc ober Strafe geridjteten Dbltgatiouen. £)ie toidjtigften gdHe (bgl. § 137. I. b.) finb folgenbe:

I. 2)ie in factum actio gegen ben iudex qui litem suam fecerit, b. B. ben SRidjter, toelc)er burd; $flidjtberfdumni§ ober etn SBerfeben bie eine ^artei benadjtetligt b,at.

Si iudex litem suam fecerit, non proprie ex maleficio obligatus videtur; sed quia neque ex contractu obligatus est et utique peccasse aliquid intelligitur, licet per imprudentiam, ideo videtur quasi ex maleficio teneri in factum actione, et in quantum de ea re aequum religioni iudicantis visum fuerit, poenam sustinebit. Gaj. 1. 6 D. de extr. cogn. 50, 13.

II. 2)ie actio de effusis et deiectis gegen ben Setoobner be§ SRaume§, au§ toeldjem ettoa§ natb etnem bem Serfebre offenftefjenbe Drte fjerabgetoorfen ober gegoffen ift, faH§ bie§ Sd;aben angeftiftet bat. (§ 111. n. C. a. § 24. VI.)

a. Item is, ex cuius coenaculo vel proprio ipsius vel conducto vel in quo gratis habitabat deiectum effusumve aliquid est, ita ut alicui noceretur, quasi ex maleficio obligatus intelligitur; ideo autem non proprie ex maleficio obligatus intelligitur, quia plerumque ob alterius culpam tenetur, aut servi aut liberi . . De eo vero, quod deiectum effusumve

« PreviousContinue »