Page images
PDF

5) Ins cogens unb dispositiyuin. §. 14.

Ias publicum privatorum pactis mutari non potest (Papinian. i
L. 38D. de pactis 2, 14).

D. SSon ber @:ntfte§ung beS 9ted)teS.

1) 3m allgemeinen. §. 15.

1. Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto. Scriptum ius est lex, plebiscita, senatusconsulta, principum placiu

magistratuum edicta, responsa prudentium. Ex non scripto h

venit, quod usus comprobavit; nam diuturni mores consensu utentio: comprobati legem imitantur (§. 3, 9 I. de iure nat. 1, 2).

2. Mores sunt tacitus consensus populi longa consuetudine inveterals (Ulpiani fragm. I, 4).

3. Inveterata consuetudo pro lege non immerito custoditur, et hoc e; ius, quod dicitur moribus constitutum. Nam quum ipsae leges nnll alia ex causa nos teneant, quam quod iudicio populi receptae sun', merito et ea, quae sine ullo scripto populus probavit, tenebunt omnes nam quid interest, suffragio populus voluntatem suam declaret, u rebus ipsis et factis? Quare rectissime etiam illud receptum est, i leges non solum suffragio legislatoris, sed etiam tacito consenss omnium per desuetudinem abrogentur. (Iulian. in L. 32 §. 1D. di legibus 1, 3).

2) 23om ©erootynljettSrecbt ins&efonbere. §.16.

3) 93om ®efeje3red)t tnsbefonbere. §. 17.

4) aSeranberung be$ 9ted)teS. §. 18.

III. 33on ber grfenntntfj be$ 9ted)te$ unb ber Stufgabe ber 9tec6,t3roifenfd;aft.

1) Srfenntntg beS 9ted)teS. §.19.

1. Regula est, iuris quidem ignorantiam cuique nocere, facti vero igno rautiam non nocere (P a u I us in L. 9 pr. D. de iur. et facti ign. 22,6).

2. Si de interpretatione legis quaeratur, in primis iuspiciendum est, qw iure civitas retro in eiusmodi casibus usa fuisset; optima enim es legum interpres consuetudo (Pau 1 us in L. 37 D. de legibus 1, 3).

2) Slufgabe ber 9ted>tStt)iffenfdjaft. §. 20.

Iurisprudeutia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusl atque iniusti scientia (Ulpian. in L. 10 §. 2D. de I. et I. 1, 1 = §. 1 I. de I. et I. 1, 1).

SnfHtttttottetu

€inlettutt0.

I. SBon ber Slufgabe ber Snftitutionenoorlefungen unb oon ben oerfdjiebenti geljroortragen iiber r6mifd)ee 9ted)t iiber^aupt. §. 21.

II. (grfenntmfiqueHen fitr baS r6m. 9tec$t, namentlid) fitr befen gefd;id)ttid)e Sw hricfelung. §. 22.

III. Ueberblicf >r ®efd;id;te beS r6m. 9te<$teS im aCgemeinen. §. 23.

[ocr errors]

IV. aSom ©egenfaje M ius civile unb ius gentium. §. 24.

lnst. 1, 2 de Inre nalurall et gentluin et civill.

1. Omnes populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim commuui omnium hominum iure utuntur; nam quod quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis; quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur. Populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omuium hominum iure utitur (Gaius I, 1 = L. 9D. de iust. et iure 1, 1, §. 1 I. de iure nat. 1, 2).

2. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia/permanent; ea vero, quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent, vel tacito consensu popnli, vel alia postea lege lata (§. 11 I. de iure nat. 1, 2).

3. Ius naturale est', quod uatura omnia animalia docuit; nam ius istud non humani generis proprium, sed omnium animalium, quae in terra, quae in mari nascuntur, avium quoque comnume est. Hinc descendit maris atqne Femioae coniunctio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio, hinc educatio; videmus enim cetera quoque animalia, feras etiam, istius iuris peritia ceuseri. Ius gentium est, quo gentes humanae utuntur; quod a naturali recedere facile inteiligere licet, quia illud omnibus animalibus, hoc solis hominibus inter se commune sit (Ulpian. in L. 1 §. 3, 4D. de iust. et iure 1,1 D0.I. pr. 1. de iure nat. 1, 2).

4. Ius civile est, qnod nequo in totum a naturali vel gentium recedit, nec per omnia ei servit; itaque quum aliquid addimus vel detrahimus iuri communi, ius proprium, id cst civile, efficimus (Ulpian. in L. 6 pr. D. de iust. et iure 1, 1}.

V. SDie Ciuetlen beS r6m. Otec^teS.

A. £>te SRecr/tSquetten in ben bret erfren ^ertoben.

1) Ueberftcbt. §. 25.

§. 3 I. de iure nat. 1, 2 (@. oben lejt 1 JU §. 15). »9!. Gai. I, 2.

2) Son ben fcbriftlicben SJtecfytSqueffen im etnjetnen.

a) Leges. §. 26.

Lex est, quod populus iubet atque constituit; plebiscitum est, quod plebs inbet atque constituit. Plebs autem a populo eo distat, quod populi appellatione universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis; plebis antem appellatione sine patriciis ceteri cives significautur, unde olim patricii dicebant, plebiscitis se non teneri, quia sine auctoritate eorum facta essent. Sed postea.Iex Hortensia lata est, qua cautum est, ut plebiscita universum popnlum tenerent; itaque eo modo legibus exaequata sunt (Gai. I, 3). SJgl. §. 4 I. de iure qat. 1, 2.

b) Senatnscousnlta. §. 27.

Senatusconsultum est, quod senatus iubet atque constituit, idque legis vicem obtinet, quamvis fuerit quaesitum (Gai. I, 4). SBgt. §.5 I. de iure nat. 1, 2.

c) Constitntiones principum. §. 28.

1. Consiitutio principis est, quod imperator deereto vel edicto vel epistu constituit. Ncc unquam dubitatum est, quin id legis vicem oblinei: cum ipse imperator per legem imperium accipiat (Gai. 1,5).

2. Quod principi placuit, legis habet vigorem, utpole quum lege regii quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suura it perium et potestatem conferat (Ulpian. in L. 1 pr. D. de const princ. 1, 4 = §. 6 I. de iure nat. 1, 2).

d) Responsa prudentium. §. 29.

Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus pa missum est iura condere. Quorum omnium si in unum sententiae concurrant, id quod ita sentiunt, legis vicem obtinet, si vero dissentium iudici licet, quam velit, sententiam sequi; idque rescripto Divi Hadriaii significatur (Gai. I, 7). Sg(. §. 8 I. de iure nat. 1, 2.

e) Edicta magistratuum. §. 30.

1. Eodem tempore et magistratus iura reddebant, et ut scirent cives, quod ius de quaque re quisque dicturus esset seque praemunireol. edicta proponebant, quae edicta praetorum ius honorarium constitueruw (Pompon. in L. 2 §. 10 D. de orig. iuris 1,2).

2. Ius autem edicendi habent magistratus populi Romani. Sed amplissi mum ius est in edictis duorum praetorum, urbani et peregrini, quornii in provinciis iurisdictionem praesides earum habent; item in edictii aedilium curulium , quorum iurisdictionem in provinciis populi Romani quaestores habent; nam in provincias Caesaris omnino quaestores not mittuntur, et ob id hoc edictum in his provinciis non proponitui (Gai. I, 6). Sgl. §. 7 I. de iure nat. 1, 2.

3. Ius praetorium est, quod praetores iutroduxerunt adiuvandi, vel supplendi, vel corrigendi iuris civilis gratia propler utilitatem publican, quod et honorarium dicitur ad honorem praetorum sic nominatuii (Papinian. in L. 7 §. 1 D. de iust. et iure 1, 1).

B. 2>ie 9tedbtSqueUen tn ber oierten ^eriobe. 1) $or Suftinicm. §.31.

Papiniuni, Pauli, Uaii, Ulpiani atque Modestini scripta universa firmamus ita, ut Gaium, quae Paulum, Ulpianum et cunctos, comitetur auctoritns, lectionesque ex omni eius opere recitentur. Eorum quoque scientiam, quorum tractatus atque sententias praedicti omnes suis operibus miscuerunt, ratam esse censemus, ut Scaevolae, Sabini, )uliani atque Marcelli, omniumque, quos illi celebrarunt, si tamen eorum libri propte.r antiquitatis incertum codicum collatione firmentur. Cbi autem diversae senteutiae proferuntur, potior numerus vincat auctoruro, vel si numerus aequalis sit, eius partis praecedat auctoritas, in qua excellentis ingeuii vir Papinianus emineat, qui ut singulos vincit, ila cedit duobus. Notas etiam Pauli atque Ulpiani in Papiniani corpus factas (sicut dudum statutum est) praecipimus infirmari. Ubi autera pares eorum sententiae recitantur, quorum par censetur auctoritas, quod sequi debeat, eligat moderatio iudicantis. Pauli quoque Sententias semper valere praecipimus. (Impp. Theodosius et Valentinianus in L. 3 Th. C. de responsis prud, 1, 4 a. 426).

[ocr errors]
[ocr errors]

flffgemcine Celjren.

I. 3nf«tt unb ©lieberung beS *PH»atredr)teS. §. 36.

1. Bona intelliguntur cuiusque, quae deducto aere alieno supersuut (Paul. in L. 39 §. 1 de V. S. 50, 16).

2. Bona aulem hic, ut plerumque solemus dicere, ita accipienda snnt: universitatis cuiusque successionem, qua succeditur in ius demortui, suscipiturque eius rei commodum et incommodum; nam sive solvendo sunt bona, sive non sunt, sive damnum habent, sive lncrum, sive in corporibus sunt, sive in actionibus, in hoc loco proprie bona appellabuntur (Ulpian. in L. 3 pr. de B. P. 37, 1).

3. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet, vel ad res, vel ad actiones (Gai. 1,8 = §. 12 I. de iure nat. 1,2).

II. 93on ben 9ted)tSfubiecten ober ^erfonen.

1) Segriff. §. 37.

2) 33on ben i>t)t>ftfcr)en ^erfonen tnSbefonbere. §. 38.

1. Partus enim, antequam edatur, mulieris portio est vel viscerum (Dlpian. in L. 1 §.1 de inspic. ventre 25, 4).

2. Qui in utero est, perindc ac si in rebus humanis esset, custoditur, quoties de commodis ipsius partus quaeritur, quamquam alii, antequam nascatur, nequaquam prosit (Paul. in L. 7 de statu hom. 1, 5).

3. Antiqui libero ventri ita prospexerunt, ut in tempus nascendi omnia ei iura integra reservareut (Paul. in L. 3 si pars hered. 5,4).

3) 33on ben juriftiftt)en $erfonen inSbefonbere. §. 39.

Si quid universitati debetur, singulis non debetur, nec quod debet universitas, singuli debent (Ulpian. in L. 7 §.1 quod cuiusque univers. 3, 4). ,

III. S3on ber ©ntftefiung unb Sluftebung recfitlicfter @tgenftt)aften unb 33erfialt= niffe iiberljaupt.

A. SlllgemeineS. §.40.

Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet (UIpian. in L. 54 de R. I. 50, 17).

B. 3n8befonbere.

1) SSon ben jurtfiifct)en $anblungen.
a) tteberfiaupt. §.41.

1. Puberem Cassiani quidem eum esse dicunt, qui habitu corporis pubes
apparet, id est qui generare possit, Proculeiani autem eum, qui

[ocr errors]

quatuordecim annos explevit; verum Priscus eum puberem esse , i: quem utrumque concurrit et habitus corporis et numerus annorus (Ulp. XI, 28). Sgl. Gai. I, 190.

2. Inviti adolescentes curatores non accipiunt, praeterquam in litem (fl I. de curator. 1, 23).

3. Tutoris auctoritas necessaria est mulieribus quidem in his rebus: st lege aut legitimo iudicio agant, si se obligent, si civile negotiuc gcrant, si libertae suae permittant in contubernio alieni servi morarh si rem mancipi alienent; pupillis autem hoc amplius etiam in rerui nec mancipi alienatione tutoris auctoritate opus est (Ulp. XI, 27] SBgl. Gai. I, 192, II, 80 — 85.

4. Moribus per praetorem bonis interdicitur hoc modo: Quando tibi
bona paterna avitaque nequitia tua disperdis Uberosqnr
tuos ad egestatem perducis, ob eam rem tibi ea re coin-
mercioque interdico (Paul. III, 4a. §.7.).

b) SnSbefonbere oon 9ted)tSgefcfiiiften.
«) SSegriff unb wefentlicfce (Srforberniffe. §. 42.

1. ln ambiguo sermone non utrumque dicimus, sed id duntaxat quod
volumus; itaque qui aliud dicit quam vult, neque id dicit, quod voi
signilicat, quia non vult, neque id quod vult, quia id non loquitut
(Paul. in L. 3 de reb. dub. 34, 6).

2. Nihil tam naturale est, quam eo genere quidque dissolvere, quo colligatum est; ideo verborum obligatio verbis tollitur, nudi consensoi obligatio contrario consensu dissolvitur (Ulpian. in L. 35 de R. I 50, 17). Sgl. L. 100, 153 eod.

f) 3nf)alt. §. 43.

1. Item si quis sub ea conditione stipuletur, quae existere uon potesl, veluti „si digita coelum tetigerit," inutilis est stipulatio; sed legatnm sub impossibili conditione relictum nostri praeceptores proinde valtre putant, ac si ea conditio adiecta non esset, diversae scholae auctores non minus legatum inutile existimant, quam stipulationem; et sane vix idonea diversitatis ratio reddi potest (Gai. III, 93).

2. Obtinuit, impossibiles conditiones testamento adscriptas pro nullis habendas (Ulpian. in L. 3 de condit. 35, 1).

3. quum enim semel conditio exstitit, perinde habetur, ac si illo

tempore, quo stipulatio interposita est, sine conditione facta essel (Gaius in L. 11 §. 1 qui potiores 20, 4).

4. Actus Iegitimi, qui n> n recipiunt diem vel conditionem, veluti mancipatio, acceptilatio, hereditatis aditio, servi optio, datio tutoris, in totum vitiantur per temporis vel conditionis adiectionem (Papinian. in L. 77 de R. 1. 50, 17). Sgl. fr. Vat. §. 329.

y) £>efonomifc6er 3»ecf; in^befonbere oon ber ©o^enfung. §. 44.

Inst. 2, 7 de donatlonlbus. cf) SBeroeggritnbe. §. 45.

1. Ait praetor: Quod metus causa gestum erit, ratum non habebo (Ulpian. in L. 1 pr. quod metus causa 4,2).

2. L. 9 pr. de iur. et facti ign. 22, 6 (f. o&eit §. 19 lejt 1).

3. Dolum malum Servius quidem ita deflniit: machinationem quandam

« PreviousContinue »