Page images
PDF
EPUB

5) Ius cogens und dispositivum. §. 14.

lus publicum privatorum pactis mutari non potest (Papinian.

L. 38 D. de pactis 2, 14). II. Von der Entstehung des Rechtes. 1) Im allgemeinen. §. 15.

1. Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto.

Scriptum ius est lex, plebiscita , senalusconsulta, principum placiu magistratuum edicta, responsa prudentium. Ex non scripto it venit, quod usus comprobavit; nam diuturni mores consensu utentius

comprobati legem imitantur (§. 3, 9 1. de iure nat. 1, 2). 2. Mores sunt tacitus consensus populi longa consuetudine inveterala

(Ulpiani fragm. I, 4). 3. Inveterata consuetudo pro lege non immerito custoditur, et hoc e

ius, quod dicitur moribus constitutum. Nam quum ipsae leges null
alia ex causa nos teneant, quam quod iudicio populi receptae sun
merito et ea, quae sine ullo scriplo populus probavit, tenebunt omnes
nam quid interest, suffragio populus voluntatem suam declaret, a
rebus ipsis et factis ? Quare rectissime etiam illud receptum est, of
leges non solum suffragio legislatoris, sed etiam tacito consense
omnium per desuetudinem abrogentur. (I ulian. in L. 32 §. 1 D. del

legibus 1, 3).
2) Vom Gewohnheitsrecht insbesondere. §. 16.
3) vom Gesezesrecht insbesondere. $. 17.

4) Veränderung des Rechtes. . 18. III. Von der Erkenntniß des Rechtes und der Aufgabe der Rechtswissenschaft. 1) Erkenntniß des Rechtes. §. 19.

1. Regula est, iuris quidem ignorantiam cuique nocere, facti vero igno

rautiam non nocere (Paulus in L. 9 pr. D. de iur. et facti ign. 22,6). 2. Si'de interpretatione legis quaeratur, in primis inspiciendum est, qui

iure civitas retro in eiusmodi casibus usa fuisset; optima enim es

legum interpres consuetudo (Paulus in L. 37 D. de legibus 1, 3). 2) Aufgabe der Rechtswissenschaft. 9. 20.

Iurisprudeutia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iust atque iniusti scientia (Ulpian. in L. 10 8. 2 D. de I. et I. 1, 1 = $. 1 I. de I. et I, 1, 1).

Institutionen.

Einleitung.

I. Von der Aufgabe der Institutionenvorlesungen und von den verschiedene

Lebrvorträgen über römisches Recht überhaupt. $. 21. II. Erkenntnißquellen für das röm. Recht, namentlich für dessen geschichtliche End

widelung. §. 22. W. Ueberblid der Geschichte des röm. Nechtes im allgemeinen, $. 23.

[ocr errors]
[ocr errors]

IV. Vom Gegensaze des ius civile und ins gentium. $. 24.

Inst. 1, 2 de jure naturali et gentium et civili.
1. Omnes populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio,

partim communi omnium hominum iure utuntur; nam quod quisque
populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium est vocaturque ius
civile, quasi ius proprium ipsius civitatis; quod vero naturalis ratio

inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoT

ditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur. Populus itaque Romanus parlim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utilur (Gaius 1, 1 = L. 9 D. de iust. et iure 1, 1,

$. 1 1. de iure nat. 1, 2). 2. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servan

tur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia , permanent; ea vero, quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent, vel tacito consensu populi, vel alia postea lege

lata (8. 11 I. de iure nat. 1, 2). 3. lus naturale est, quod natura omnia animalia docuit; nam ius istud

non humani generis proprium, sed omnium animalium, quae in terra,

quae in mari nascuntur, avium quoque commune est. Hinc descendit i

maris atque feminae coniunctio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio, hinc educatio; videmus enim cetera quoque animalia, feras etiam, istius iuris peritia censeri. Ius gentium est, quo gentes humanae utuntur; quod a naturali recedere facile intelligere licet, quia illud omnibus animalibus, hoc solis hominibus inter se commune sit (Ulpian, in L. 1 $. 3, 4D. de iust. et iure 1,1

vgl. pr. 1. de iure vat. 1, 2). 4. lùs civile est, quod neque in totum a naturali vel gentium recedit,

nec per omnia ei servit; itaque quum aliquid addimus vel detrahimus iuri communi, ius proprium, id est civile, efficimus (Ulpian, in

L. 6 pr. D. de iust. et iure 1, 1). v. Die Quellen des röm. Hechtes. } A. Die Rechtsquellen in den drei ersten Perioden. 1) Uebersicht. $. 25.

8. 3 1. de iure vat. 1, 2 (S. oben Text 1 zu §. 15). Vgl. Gai. I, 2. 2) Von den schriftlichen Rechtsquellen im einzelnen. a) Leges. 8. 26.

Lex est, quod populus iubet atque constituit; plebiscitum est, quod plebs iubet atque constituit. Plebs autem a populo eo distat, quod populi appellatione universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis; plebis autem appellatione sine patriciis ceteri cives significantur, unde olim patricii dicebant , plebiscitis se non teneri, quia sine auctoritate eorum facta essent. Sed postea ,lex Hortensia lata est, qua cautum est, ut plebiscita universum populum tenerent; itaque eo modo

legibus exaequata sunt (Gai, 1, 3). Vgl. §. 4 I. de iure nat. 1, 2. b) Senatusconsnlta. §. 27.

Senatusconsultum est, quod senatus iubet atque constituit, idque legis vićem obtinet, quamvis fuerit quaesitum (Gai. I, 4). Vgl. §. 5 I. de iure nat. 1, 2.

cons

c) Constitutiones principum. §. 28.

1. Constitutio principis est, quod imperator decreto vel edicto vel epist.

constituit. Nec unquam dubitatum est, quin id legis vicem obtinet.

cum ipse imperator per legem imperium accipiat (Gai. I, 5). 2. Quod principi placuit, legis habet vigorem, utpote quum lege regia

quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum is perium et potestatem conferat (Ulpian. in L. 1 pr. D. de

princ. 1, 4 = 8. 6 I. de iure nat. 1, 2). d) Responsa prudentium. 8. 29.

Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus per missum est iura condere. Quorum omnium si in unum sententiae cor currant, id quod ita sentiunt, legis vicem obtinet, si vero dissention: iudici licet, quam velit, sententiam sequi ; idque rescripto Divi Hadrias

significatur (Gai. 1, 7). Vgl. §. 8 I. de iure nat. 1, 2. e) Edicta magistratuum. $. 30.

1. Eodem tempore et magistratus iura reddebant, et ut scirent cives,

quod ius de quaque re quisque dicturus esset seque praemunirent. edicta proponebant, quae edicta praetorum ius honorarium constituerun

(Pompon. in L. 2 9. 10 D. de orig. iuris 1, 2). 2. Ius autem edicendi habent magistratus populi Romani. Sed amplissi:

mum ius est in edictis duorum praetorum, urbani et peregrini , quorum in provinciis iurisdictionem praesides earum habent; item in edictis aedilium curulium , quorum iurisdictionem in provinciis populi Romani quaestores habent; nam in provincias Caesaris omuino quaestores nor mittuntur, et ob id hoc edictum in his provinciis non proponitur

(Gai. I, 6). Vgl. §. 7 1. de iure nat. 1, 2. 3. Ius praetorium est, quod praetores introduxerunt adiuvandi, vel sup

plendi, vel corrigendi iuris civilis gratia propler utilitatem publicam, quod et honorarium dicitur ad honorem praetorum sic nominatum

(Papinian. in L. 7 §. 1 D. de iust. et iure 1, 1). B. Die Rechtsquellen in der vierten Periode. 1) Por Justinian. $. 31.

Papiniani, Pauli, Gaii, Ulpiani atque Modestini scripta universa firma. mus ita, ut Gaium, quae Paulum, Ulpianum et cunctos , comitetur auctoritas, lectionesque ex omni eius opere recitentur. Eorum quoque scientiam, quorum tractatus atque sententias praedicti omnes suis operibus miscuerunt, ratam esse censemus, ut Scaevolae, Sabini, luliani atque Marcelli, omniumque, quos illi celebrarunt, si tamen eorum libri propter antiquitatis incertum codicum collatione firmentur. Ubi autem diversae sententiae proferuntur, potior numerus vincat auctorum, vel si numerus aequalis sit, eius partis praecedat auctorilas, in qua excellentis ingenii vir Papinianus emineat, qui ut singulos vincit, ita cedit duobus. Notas etiam Pauli atque Ulpiani in Papiniani corpus factas (sicut dudum statutum est) praecipimus infirmari. Ubi autem pares eorum sententiae recitantur, quorum par censetur auctoritas, quod sequi debeat, eligat moderatio iudicantis. Pauli quoque Sententias semper valere praecipimus. (Impp. Theodosius et Valen. tinianus in L. 3 Th. C. de responsis prud. 1, 4 a. 426).

2) Die Gesezgebung Juftinian's.

a) Deren Bestandteile. $. 32.
b) Ueberlieferung der Gesezgebung Justinian’8. §. 33.

c) Ueber die Urt, aus dem Corpus iuris zu citiren. §. 34.
Anhang. Die röm. Rechtsquellen bei den Germanen. $. 35.

Erstes Buch.
Allgemeine Lehren.

I, Inhalt und Gliederung des Privatrechtes. $. 36.

1. Bona intelliguntur cuiusque, quae deducto aere alieno supersunt (Paul.

in L. 39 $. 1 de V. S. 50, 16). 2. Bona autem hic, ut plerumque solemus dicere, ita accipienda sunt:

universitatis cujusque siiccessionem, qua succeditur in ius demortui, suscipiturque eius rei commodum et incommodum; nam sive solvendo sunt bona, sive non sunt, sive damnum habent, sive lu. crum, sive in corporibus sunt, sive in actionibus, in hoc loco proprie

bona appellabuntur (Ulpian. in L. 3 pr. de B. P. 37, 1). 3. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet, vel ad res,

vel ad actiones (Gai. I, 8 = $. 12 I. de iure nat. 1, 2). II. Von den Rechtssubjecten oder Personen.

1) Begriff. $. 37.
2) Von den phyfischen Personen insbesondere. $. 38.

1. Partus enim, antequam edatur, mulieris portio est vel viscerum (Ul

pian. in L. 1 $. 1 de inspic. ventre 25, 4). 2. Qui in utero est, perinde ac si in rebus humanis esset, custoditur,

quoties de commodis ipsius partus quaeritur, quamquam alii , ante

quam nascatur, nequaquam prosit (Paul. in L. 7 de statu hom. 1, 5). 3. Antiqui libero ventri ita prospexerunt, ut in tempus nasceudi omnia

ei iura integra reservareit (Paul. in L. 3 si pars hered. 5, 4). 3) Von den juristischen Personen insbesondere. $. 39.

Si quid universitati debetur, singulis non debetur, nec quod debet universitas, siuguli debent (Ulpian. in L. 7 §. 1 quod cuiusque

univers. 3, 4). III. Von der Entstehung und Aufhebung rechtlicher Eigenschaften und Verhält

niffe überhaupt. A. Allgemeines. $. 40.

Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet (Ul.

pian. in L. 54 de R. I. 50, 17). B. Insbesondere. 1) Von den juristischen Şandlungen. a) Ueberhaupt. $. 41.

1. Puberem Cassiani quidem eum esse dicunt, qui habitu corporis pubes

apparet, id est qui generare possit, Proculeiani autem eum, qui

annorus

quatuordecim annos explevit; verum Priscus eum puberem esse, quem utrumque concurrit et habitus corporis et numerus

(Ulp. X1, 28). Vgl. Gai. I, 196. 2. Inviti adolescentes curatores non accipiunt, praeterquam in litem (S.

I. de curator. 1, 23). 3. Tutoris auctoritas necessaria est mulieribus quidem in his rebus: si

lege aut legitimo iudicio agant, si se obligent, si civile negotiur. gerant, si libertae suae permittant in contubernio alieni servi morari, si rem mancipi alienent; pupillis autem hoc amplius etiam in rerup nec mancipi alienatione tutoris auctoritate opus est (Ulp. XI, 27).

Vgl. Gai. I, 192, II, 80 - 85. 4. Moribus per praetorem bonis interdicitur hoc modo: Quando tibi

bona paterna avitaque nequitia tua disperdis liberosque tuos ad egestatem perduois, ob eam rem tibi ea re com.

mercioque interdico (Paul. III, 4a. $. 7.). b) Insbesondere von Rechtsgeschäften. a) Begriff und wesentliche Erfordernisse. §. 42.

1. In ambiguo sermone non utrumque dicimus, sed id duntaxat quod

volumus ; itaque qui aliud dicit quam vult, neque id dicit, quod vox significat, quia non vult, neque id quod vult, quia id non loquitur

(Paul. in L. 3 de reb. dub. 34, 5). 2. Nihil tam naturale est, quam eo genere quidque dissolvere, quo colli.

galum est; ideo verborum obligatio verbis tollitur, nudi consensus obligatio contrario consensu dissolvitur (Ulpian. in L. 35 de R. I.

50, 17). Vgl. L. 100, 153 eod. p) Inhalt. $. 43. 1. Item si quis sub ea conditione stipuletur, quae existere non potest,

veluti „si digito coelum tetigerit," inutilis est stipulatio; sed legatum sub impossibili conditione relictum nostri praeceptores proinde valere putant, ac si ea conditio adiecta non esset, diversae scholae auctores non minus legatum inutile existimant, quam stipulationem; et sane

vix idonea diversitatis ratio reddi potest (Gai. III, 98). 2. Obtinuit, impossibiles conditiones testamento adscriptas pro nullis ha

bendas (Ulpian. in L. 3 de condit. 35, 1). 3. quum enim semel conditio exslitit, perinde habetur, ac si illo

tempore, quo stipulatio interposita est, sine conditione facta esset

(Gaius in L. 11 §. 1 qui potiores 20, 4). 4. Aclus legitimi, qui non recipiunt diem vel conditionem, veluti manci

patio, acceptilatio, hereditatis aditio, servi optio, datio tutoris , in totum vitiantur per temporis vel conditionis adiectionem (Papinian.

in L. 77 de R. I. 50, 17). Vgl. fr. Vat. $. 329.
y) Defonomischer Zwed; insbesondere von der Schenkung. §. 44.

Inst. 2, 7 de donationibus.
8) Beweggründe. $. 45.
1. Ait praetor: Quod metus causa gestum erit, ratum

habebo (Ulpia n. in L. 1 pr. quod metus causa 4, 2).
2. L. 9 pr. de iur. et facti ign. 22, 6 (s. oben §. 19 Tegt 1).
3. Dolum malum Servius quidem ita definiit: inachinationem quandam

non

« PreviousContinue »