Page images
PDF

inferiore parte abscissum fuisse; 'nam nec septemdecim versus Vat. codicis integrae paginae sufficiant, ut iam Lauhmannus recte iudicavit, et sic explicatur, quare utrosque hos septenos denos versus (post §. 3. et 9.) modica lacuua sequitur. — In fine ea omnia perierunt, quae Gaius inde a 3, 55. usque ad finem Institutionum tractat. Titulorum rubricas, quas Vaticanus interserit, saltim non omnes nec ita, ut et quo loco nunc leguntur, ab ipso Ulpiano esse profectas, omnes concedunt; sed tamen in edendo eas retinere consentaneum erat. Contra indicem horum titulorum, quem ipsum et codicis scriptorem ex illis titulis confecisse et alieno loco paulo post initium posuisse a Momseno probatum est, licet superiores editores omnes eum ante initium repetierint, non magis retinendum duxi, quam similiter pro istius aevi more confectos indices, qui Collationis codicibus praefixi leguntur.

De editionibus hoc praemonere sufficiet, post Io. Tilium, qui primus Parisiis a. 1549. haec fragmenta vulgavit, maxime Hugonem quinquies (a. 1788. 1811. 1814. 1822. 1834.) et Boeckingium quater (1831. 1836. 1845. 1855.) edendo, ut alios, maxime F. A. Schillingium et Lachmannum, commentando, de emendandis iis meruisse, quorum laudem deinde philologus editor secutus est lo. Vahlenus (1856). Ipsius codicis Vat. accuratum apographum et paene simulacmm Hugo editionibus suis inde a tertia, multo exactius Boeckingius suae quartae addidit, cui etiam Momseni accessit de TJlpiani Regulis disputatio. Qui praeterea IJlpiano profuerint, ex illarum editionum praefationibus cognosees.

De novissima Vahleni editione cum nuper in Fleckeiseni N. Jahrb. f. Phil. u. Pad. vol. LXXV. p. 365 — 377. referrem, simul in universum qua via ac ratione incedendum videatur, si quis emeudatius hoc opusculum praestare velit, exposui, exemplisque crisis ad has leges revocatae compluribus sententiam meam firmavi. Quibus in legibus cum et haec fuerit, permulta vitia quia ex siglis vel notis raale explicatis originem ducerent, ita ut haec origo flagitaret, sananda esse, quod etiam saepenumero a me factum est, iam, cum compererim, Boeckingium in sua editione non semel pronunciasse, eum codicem, ex quo Vaticanus fluxerit, non sibi videri notis refertum fuisse, faciendum mihi esse videtur, ut qua de causa contrariam opinionem secutus sim, paucis h. 1. dicam. Primum igitur eam confirmant omnes librorum iuris civilis codices, qui ex remotiore antiquitate supersunt, velut Gaius Veronensis, Fragmenta Vaticana, Ulpiani Vindobonensia, Fragmentum de iure fisci. Deinde notas iuris nec senatus- in gestis a. 438. ab Theodosiani Codicis exemplaribus abesse voluisset, nec Iustinianns earum in suis iuris libris usum severa poena sancita interdixisset, nisi is usus admodum invaluisset; nec denique postea quoque P. Diaconus, Magno, Papias notarum collectiones et explicationes composuissent, nisi tunc quoque libri antiquiores superfuissent, hoc auxilio in transcribendo egentes. Sed et Isidorus (Orig. 1, 22. §. 2) eius generis notas plurimas in antiquis libris inveniri, propalam testatur. Denique ipsa commoditas scribendi et librariorum consuetudo cogunt paene ut credamus, vix ullo in libro iuris haec compendia non adhibita fuisse. Et haec quidem interim sufficient, quum Boeckingius suae sententiae argumenta adbnc nulla attulerit. Ceterum coniecturis in Fleckeiseni annalibus exempli causa propositis nunc ita usus sum, ut in notis brevitatis causa FII. apponerem, si quis rationes earum in commentatione illa expositas requirere velit. Praeterea et C. Roederi emendandi Ulpiani conamina (1856) inspexi et quod ab eo mutuatus sum, nota Roed. significavi. De editione, ad quam mutata referrem, cum optio esset inter Boeckingianam et Vahlenanam, illam elegi, quam magis frequentari credebam, insignivique Bg. ed.

1. (Perfecta lex est, quae tietat aliquid fieri, et si

factum sit, rescindit, qualis est lex lmperfecta lex

est, quae uelat aliquid fieri, el si factum sit, nec rescindit, nec poenam iniungit ei, qui contra legem fecil, qualis est

91aalex Cincia, quae plus quam donari)1 prohibet, 'exce

T.23—ptis (personis)2 quibusdam (uelut)2 coguatis, et si plus dona

fin" tum sit, uon rescindtt. 2. Minus quam perfecta lex est, quae uetat aliquid fieri, et si factum sit, non rescindit, sed poenam iniungit ei, qui conlra legem fecit; qualis est lex Furia testamentaria, quae plus quam mile 'asses legati nomine3 inortisue causa prohibet capere praeter exceptas personas, et aduersus eum, qui plus ceperit, quadrupli poenam constituit.

') Sic fere praeeuntibus Cuiacio et Schiltingio mancam sententiam restituendam censui. De re cf. L, 5 pr. C. de legib. (l, 14). Macrob. Somn. Scip. 2, 17. De lege Cincia Fragm. Vat. 266 seqq. Celerum Vlpianus cum ius civile in scriptum et non scriplum divisisset, primum videtur scripti iuris partes a legibus exordiens enumerasse (= %%. 3—8. I. de iure nat. 1,2), deinde de natura legum egisse, ad quem locum haec pertinent, quae nobis servata sunt. Potesl tamen etiam, ut hic locus slatim legis plebisque sciti definiiionem secutus sil; quod si sialuis, in lacuna post §. 3. Ulpianus SCti, constitutionis principum, edictorum magistratuum et responsorum prudentium brevissimas definitiones ex Gai. 1, 4—7. retulisse et ila iure scripto absoluto ad ius non scriptum, quod ex moribus veniat, transitum fecisse dicendus erit. ') Necessario supplevi, cum non lanium quidam cognati excepti fuerinl. Cf. Fr. Vut. 290 — 309. Exaratum olim fuerit: exceptis psis quibusd.uii 3) ascium legalu Vai. (factum illud ex as.; nam et alias ex lege as ~ lege aelia sentia librarius fecit lege ascia; hoc ex legatum, quomodo lectum erat legatino sequente m). assium Iegalum edd. non modo concinne, sed ne recte quidem, cum etiam ex decem milium legato mile capere iicerel. Cf. Gai.

3. 4Zex aut rogatur, id est fertur; | aut abrogatur, idl91a0 est prior Icx tollitur; aut derogatur, id est pars primae '(le-v-l~6gis)b tollitur; aut subrogatur, id est adicitur aliquid pri

mae legi; aut obrogatwr, id est mutatur aliquid ex prima lege. ♦ * * 6

4. 7Mores sunt tacitus consensus populi, longa consue-i90b{J tudine inueteratus. v.1.2.

TIT. I. DE LIBERTIS. 191 aa

5. 8Libertorum genera sunt tria, ciues Romani, Latiniv-9"23Iuniani, dediticiorum numero.

6. 9Ciues Romani sunt liberti, qui legitime (munumissi sunt, id est aut uindicta aut 'legitimo)10 censu aut testameuto, nullo iure inpediente.

7. Vindicta manumittuntur apud 'magistratum populi Romani, uelut consulem praetoremue uel proconsulem.1

8. 'Censu manumittebantur olim, qui lustrali censu Romae iussu dominorum inter ciues Romanos censum prolitebautur.

9. Ut testamento manumissi Hberi sint, lex duodecim tabularum facit, quae confirmat 3(testamento datas libertates his uerbis: 'uti legassit suae rei, ita ius esto'.

10. Latini sunt liberti, qui non legitime, uelut inter

nxicos, ntillo iure impediente manumissi sunt, quos

olim praetor tantum tuebatur in forma libertatis; nam

ipso iure serui manebant.) hodie autem ipso iure liberi sunt 191 a(J

v. 6.

2,225. 4, 23. 4) Cf. L. 102. D. de verb. sign. (50, 16). Lactant. Int. 6, 8. Fesl. v. Rogat, Abrogare, Derogare, Obrogare, Exngare. 5) Auctore Cuiac. addidi. piima (omisso el. quod fortasse legebatur et) Vat. primae edd. 6) Lacuna in Pal. ion indicata eiusdem mensurae cum ea, quae sequitur §. 9. Cf. praefat. In ea aut locum de legis naiura continuaverat et perfeeerat Utp., aut ea, quae dixi not. 1. tractaverat, 7) Cf. §■ 0. /. de iur. nat. (1, 2). Post h. $. personarum summae di'•isiones excidisse videntur. 8) Cf. Gai. 1, 12. 8) Cf. Gai.

"• 44. 10) Addidi Fll. p. 374. Cf. Fr. Dosith. 17. ') Ex Lachm. cj. Bg. ed. Cf. L. 4. D. de vind. (7, 1). magistratii plurimue. uelut consule. pro consulem. Vat. Alii alia finxerunl. 2) Cf. fr. Dositk. 17. Gai. l, 140. 3) De sequenti lacuna, in Vat. non 'ndicata, quam ad sentenliam restituimus, vid. praefat. et not. 6. A4 restilula cf. infra II, 14. L. 120. D. de verb. sign. (50, 16);

[graphic]

cxlegelunia, '(«)14 qua lege Latini 'lumani nominati swifs inter amicos manumissi.

11. 6Dediticiorum numero sunt, qui poenae causa uineti sunt a domino, quibusue sligmata (w)scripta fuerunt, qui(w) propter noxam torti nocenlesque inuenti sunt, quiue taliti sunt, ut ferro aut cum bestiis depugnarent, 'uel (ob eamrem in ludum uel)1 custodiam coniecti fuerunt, deinde quoquo modo manumissi sunt. idque lex kelia Sentvd facit.

12. 8Eadem lege cautura est, ut minor triginta annoium seruus uiudicta manumissus ciu« Romanus non fiat, nisi apud consilium causa probata fuerit. '(pro)inde9 sine consilio manumissum 'eius ae<a<is20 seruum manere putat; testamento uero manumissum perinde haberi iubet, atque si domini uoluntate in libertate esset, ideoque Latinus fit. 13. 'Eadem lex eum domiuum, qui minor uiginti annorum est, prohibel seruum2 manumiltere, praelerquam si causam apurf consilium probauerit. 13a. 3In consilio autem adhibentur 'Roniaegui

191barfem4 quinque senatores et quinque | equites Romani; in prouinciis '(uero)5 uiginti rewperatores, ciues Romani.

14. uAb eo domino, qui soluendo non est, seruus testamento liber esse iussus et heres institutus, etsi minor sittriginta annis, uel in ea causa sit, ut dediticius fieri debeat, ciuts Romanus et. heres fil; si tamen alius ex eo testamento nemo heres sit. quod si duo pluresue liberi heredesque esse iussi sint, primo loco scriptus liber et heres fit: quod el ipsum lex kelia &enlin facit. 15. 7 Eadem lex in fraudem 'creditorum uels patroni manumittere prohibet.

[ocr errors][graphic]
« PreviousContinue »