Page images
PDF
[graphic]

liunt duae deciinae et uicesima, hoc est quarta pars sestertii; nara quater binae libellae oclo liunt deciraae, quatluor singulae quattuor fiunt uicesiinae, hoc est duae decimae, quae superioribus iunctae sestertium complent. 69. As semis notari debet = — £T, uocatur tres Iibellae singula teruncius et suut tres decimae, una uicesima, una quadragesima, hoc est quarta et oclaua sestertii; supersunt octauae quinque, id est semisses quinque, ut compleaut sestertium. 70. Dupondius hac nota S; uocanlur quinque libellae, quae sunt quinque decimae; hae duplicatae sestertiura implent. 71. Dupondius semis hac nota S — T; uocatur sex libellae teruncius; sunt autem sex decimae et quadragesima, id est dimidia et octaua totius; supersunt octauae Ires, id est semisses tres, ut sestertiura compleant. 72. Tressis hac nota S = £; uocatur septem Iibellae singula; sunt autem pars dimidia et duae decimae et uicesima, hoc est pars dimidia et quarta; desunt duae octauae, id est quarta, quae iuncta impleat sestertium. 73. Tressis semis hac uola S =— £T; uocalur octo libellae singula teruncius; sunt pars dimidia et tres decimae et uicesima et quadragesima, hoc est pars dimidia et quarta et octaua; superest octaua, quae adiecta sestertiura compleat.

74. Libella dicta creditur quasi 'pusilla libra. 3S nam cuni olira asses libriles esseut, et deuarius decem asses ualerel, et decima pars deuarii libram, quae eadem as erat, 'singula9 se-, libram, quae eadera semis erat, teruncius quadrantem haberet, siue denariaria siue sestertiaria ratio conliceretur, iisdem uolis, id est libellarum et singularum et terunciorum, praeposita nota denarii uel sestertii, ut erat ratio, aera expriraebantur. 75. Posteaquara in sedecim asses denarius distributus est, denariaria ratio expeditius confici coepit, ut supra dictum esl; sesterliaria mansit suh iisdem notis, 'aucta tamen compulatione.40 76. Haec quoque libella exemplo maiorum in duos

semunciae noia confunderetur. Suspicor vero ex §.74. verumsignum fuisse i vel, quod Bg. habel, £ i. e. selibra. 38) Ex pondere dieebatur, ul aereus nummus, libella vero, non Ubra, quia iam cum _ denariis et sestertiis argenteis asses libriles imminulo pondere feriebantur. 9) Dicta fortasse, quod in duabus selibris primum singula unaquaeque erat. 40) Hoc sic intellige. Cum denarius

[graphic]

nelut semisses, qui singulae uocantur, et quattuor uclul quailrarites, qui teruncii uocantur, diuiditur.

77. Ponderis cadem diuisio est, quae aeris; nam in quas parles as diuiditur, in has libra dispenditur.41 78. 'Et (dispertitur)- ita as quidem, seu dc diuisione solidi, seu de ponliere, seu de numerata in aere pecunia agatur; libra autem in pondere, nummi 'aerei (ut)3 argentei in 'pecuniae4 forma publica dumtaxat nomen accipiunt.

79. Mensurarum liquoris atque grani expeditior et forma et appellatio. nam quadrantal, quod nunc plerique amphoram uocant, habet urnas duas, modios tres, semodios sex, congios octo, sextarios quadraginta octo, heminas nonaginta sex, quartarios centum nonaginta duo, cyathos quingentos septuaginta sei. 80. Notac mensurarum:0

quadrantalis q.i

urnae qs

sedecim, sestertius quattuor asses valere coepisset, Hbellae, singulae et teruncii nomina sensu generali accipi inceperunt, ut significarent cuiusgue aryenlei nummi, cui applicarentur, clecimam, vicesimam, quadragesimam partem. Unde necesse erat, ut si ad sesiertium ratio conficerelur, in significatione aeris excurrenlis computalio augerelur. Ponamus exemplum. In antiquo sesterlio as excurrens notabatur el vocabalur libella, in novo notabatur - C etvocabatur duae libellae teruncius. Cf, §. 69. 4I) Assis partes animo finiuntur, eaque divisio appellatur; librae vero partes fiunt pendendo, quod dispendere olim dixere. Cf. $. 81. s) Supplevi ex anteced. [Dicilur] ed. Moms. Al in pondere non as dicitur sed libra; disperlitio tanlum eadem est. Et, quod in P. V. el edd. cst ante iibra, huc revocavi. 3) Scripsi; uero P. V. edd., quo errore commisso ut omissum esl. *) pecunia P. V. edd. 5) Ex his notae Qaadrantalis et Modii solidi, eorumque Semissis, urnae et semodii, explanatione non egenl. Nota congii forlasse est Q(uadrantal), subiecta nota semunciae (§. 5.): quamquam atia forma exprimere videlur litlerae C subieclam priscam G (ConGius). Sextarius nolalur sicilico, quia is esl, ut recle Bg. animadvertit, quadrantalis pars quadragesima oclava (§. 29.); in Grano ei praefixa videtur G. Ceterae notae ex sexlario videntur pendere. Jleminae tamen nota fuerit initialis liltera Graeca; quamquam alia significal sicilicum dimidialum. Quartarii fortasse primum signum 7'(eruncius) = quadrans, allerum contracta nota sextarii ad granum; eius enim quartarius est quarta pars. Cyalhi nolam non intelligo.

[merged small][ocr errors]

granum £ 3 heminae C) quartarii tM cyathi TI 81. 'Parlium et numeri naturalis causa durat, quamuis nominibus apud quasque gentes differant.46 Pouderis el 'mensurae tam7 modus incertus est, 'quam8 eius dispensio ac dimensio.

4n) Solidorum partes et rerum eiusdem generis numeri, quia nalura ipsis rebus insunt, nbique aequabiliter procedunt, ideoque licei nnminibus apud diversas genles differant, tamen quasi iuris genlium stmt. Cf. §. 26. 7) mensurarum P. V. edd. 8) nam P. V. edd. Modum dicit definitam in civilatibus quantitatem, unde omnis rerum, quae in pondere vel mensura conslant, definitio pendet, velul libra. quadrantal apitd Romanos. Respondet is numero rerum, ut minores moduli [dispensio ac dimensio) parlibus. Sed naturaliter tam Mdus ille quam eius parles sunt incertae el iure civili tantum cxdvsqvt populi substantiam capiunt.

[ocr errors]

CERVIDII SCAEVOLAE,

VT VIDETVR, EX REGVLARVM LIBRO PRIMO DESVMPTA PARS, A DOSITHEO SERVATA.

Dositheus grammaticns vel ludimagister, qui Romae potissimum Graecae iuventuti Latine erudiendae operain dedisse videtur, imperantibus Septimio Severo et filio eius Antonino (nam ipse Maximo et Apro coss. h. e. p. Chr. n. 8. 207. se scripsisse significat) composuit grammaticam linguae Latinae, cui operi cum varia et ad potissimas partes eruditionis Latinae spectantia eQfirjVsvfiara s. interpretafnenta inseruisset, quibus Latine discentes Graecis respondentia Latina invenire docerentur, eorum interpretamentorum Hbro tertio sub titulo 'avyyoafifiuTiov vofiindv fidkiaxa itfoi £isv&£q<ooecov = Disputalio forensis maxime de manumissioniius7 nobis servavit hanc quantivis pretii particulam ex. mrisconsulti cuiusdam Regularum libro desumptam. Regulas enim has fuisse, ipse earum auctor §. 3. declarat. Quamobrem si quis hunc Gaium fuisse statuat, quod nuper Dirksenus probare conatus est, certe non Rerum qnotidianarnm, ut ille opinatus est, sed Regularum libris vel libro singulari (quos Gaium composuisse ex Digestis constat) assignare debebit.

Mihi tamen neque Gaius, id quod multae rationes redarguunt, neque Paullus, ex Laehmanni et Rudorfii sententia, quam Voigtius refellit, neque Pomponius, de quo ipse hic cogitavit, sed qui his submotis fere unus relinquitur Regularum antiquior et clarior auctor, Cervidius Scaevola scripsisse haec videtur. Hunc ICtum, omnium tunc facile ceienerrimum, qui iam sub Antoninis inclaruerat, praeter lianc nominis famam, qua Licinium Rufinum aequalem itemfjne Regularum scriptorem longe superabat, etiam illud prae aliis Graecis cumprimis grammaticis commendare et aceeptum facere debuit, quod is primus, ut videtur, Graece consultantibus plurimum respondit' ct in Digestorura et sponsorum libris saepissime consultationum partes Gra inseruit, ex quibus vocabula Graeca ad ius civile Roraai spectantia optime disci poterant. Vide L. 6. D. de de ab ord. fac. (50, 9). L. 14. D. de dote praeleg. (33, L. 23. §. 2. D. de pecul. leg. (33, 8). L. 35. $. 1. L. §§. 5. 6. L. 101. D. de leg. 3. L. 16. §. 1. D. de alim. (34, 1). L. 30. §§. 1. 3. D. de adim. vel transfer. leg. (34 L. 60. D. de manum. testam. (40, 4). L. 60. g. 4. 1). m (17, 1). L. 47 pr. D. de adm. et peric. (26, 7). L. 88. % D. dc leg. 2. L. 41. §. 4. D. de fideic. lib. (40, 5). I dem viri studiis convenit, quod vel in his Regulis peregrinorum et provinciarum accurate rationem hab videtur, coll. §§. 1. 12. 17. Et si ad id attendimus, in aliqua proprietas inest loquendi, tot annos habere G: more pro tol annorum esse (§. 17.) solus, ni fallor, ex Scaevola dixit L. 41. §§. 10. 16. D. de fideic. lib. (4C idem, cum aliis tamen, vocem nationum pro gentibus ( usurpavit etiam L. 4. §. 1. D. ad leg. Iul. mai. (48, 4). et auctores saepe allegavit (praeterquam in responsis, Digestorum et Responsorum libris, ubi omnino nulli all solebant) et eos ipsos, qui in his reliquiis occurrunt, Proculum L. 14 pr. D. de iure codic. (29, 7), L. 93. D. de solut. (46, 3), Octavenum L. 1. §. 2. D. quae res (20, 3), Neratium Priscum L. 18. D. de opt. leg. (3 Iulianum L. 131. D. de verb. obl. (45, 1), L. 18. D. d leg. (33, 4) etc. Denique primo Regularum libro eur quod ad personas pertinet, tractasse, patet ex L. 54. rit. nupt. (23, 2). L. 22. D. de excus. (27, 1). L. 5. mun. et hon. (50, 4). L. 5. D. de legation. (50, 7).

Dositheus hoc frustulum mea quidem opinione valde etiam hac de re inter viros doctos variatur) ita fecit, ut ipsum initium libri omissa tantum praefatione, < nihil, quod ad forum pertineret, continente, primu.ro. ( verteret, deinde praemissa hac Graeca interpretationi gione positum in librum suum transferret. Sed hic utriusque linguae textus valde male habitus est, do duos illos codices seculi, ut putant, decimi vel un

') Simili de causa grammaticus, cum eliam ex altero irn lorum geuere, quo ius illo aevo praecipue condebalur, consl principum dico, in SQfirjvevfiaoi suis aliquid rcferenduoi ess marel, D. Hadriani sententias potissimum elegisse mihi videlur. enim principe Graeco sermoni in adminislranda rep. multo pli anlea Iribulum esse constat (cf. Dirksen civ. Abh. I. p. 43.); ne quin ab ipso Dositheo hanc causam significatam lcgeremus, si pars praefationis, lacuuis admodum deformala, integra extaret.

« PreviousContinue »