Page images
PDF

quatluor sicilicos, id est quattuor quartas; nota sicilici 3.10

30. Item in sextulas sex, id est sex sextas; nota sextulae \ .

31. Item in duodecimas duodecim, quas singulas partes dimidias sextulas uocamus; nota dimidiae sextulae 32. Itcra in scriptula uigiuti quattuor; scriptuli nota 33. Est autem assis semuncia pars uicesima quarta, duae sextulae pars tricesima sexta, sicilicus quadragesima octaua, sextula septuagesima secuuda, dimidia sextula centesima quadragesima quarta, scriptulum ducentesima octogesima octaua. 34. Semuncia habet sicilicos duos, sextulas tres, dimidias sextulas sex, scriptula duodecim. 35. Duae sextulae habent sicilicum et dimi(liam sextulam, sextulas duas, dimidias sextulas ini, scriptula vni. 36. Sicilicus habet sextulam et dimidiam, dimidias sextulas tres, scriptula sex. 37. Sextula habet dimidias sextulas duas, scriptula quattuor. 38. Dimidia sextula habet scriptula duo.

39. Has quoque partes, iu quantum libet, diuidere possis; uerum infra eas neque notas neque propria uocabula inucnies praelerea. dimidium scriptulum audio quosdam ratiocinatores simplium uocare: quod erit 'assis 1 quiugentesima septuagesima sexta; quam et ipsam partem 'infinite2 separare possis. 40. Nec mirum, si infra has partes partilio facta et nominibus et notis caret, cum etiam inter superiores primasque diuisiones pleraeque partes et nominibus et notis careant: statim uaraque undecim undecimae assem efficiunt, nec aut nomen "irium aut notam habent; perinde decem decimae; 'uam3 '>■.".. assis facit unciam duas sextulas; octaua, ut supra 'tra(iti.ui4 est, sescuncia uocatur; septem septimae, quae et ipsae assem implent, nec nomen proprium nec notam hahent; sextae sextantes uocantur; ne quintae quidem aut nomen proprium *Bt notam habent; iam uero tertias trientes, quartas quadrantes, sicul duodecimas uncias uocari osteusum est. 41. Infra

[ocr errors]
[graphic]

has cetcrac usque ad sextam decimam nomine proprio uotaque carent; sed sexta decima semuncia sicilicus dicetur; nam sedecim semunciae octo sunt unciae, sedecim sicilici quattuor unciae fiunt, '(quae)^ iunctae unciis octo assem implent. septima decima deinde interiecta nomine notaque caret. octaua decima uocabitur serauncia sextula; nam hae decies octies ductae assem efficiunt. 42. Post has inferiores partes, excepta semuncia, duabus sextulis, sicilico, sextula, dimidia sextuJa, scriptulo, neque uocabula propria neque notas habent. 43. Centesima, quae 'commodi aut usurarum nomineu ad sortem applicaretur, 'cum C centum significaret,7 sicilico, id est C auerso 'co(eptt)8 notari, quod conuertebatur ad eam summam, cuius centesima futura erat, et siue una conuenerat, unus sicilicus, siue plures, tot sicilici9 ponebantur.

44. Sicut autem assis appellatio ad rerum solidarum hereditatisque totius, diuisio auteni eius ad partium demonstrationem pertinet, ita etiam ad pecuniam numeratam refertur, quae olim in aere erat, postea et in argento feriri coepit ila, ut omnis nummus argenteus ex uumero aeris potestatem haberet. 45. Eo in numero sunt hi argentei nummi: denarius, cuius est nota X, quinarius, cuius est nota V, sestertius, cuius nota est HS. Victoriatus enim, '(qui)w nunc tantundem ualet quantum quinarius, olim ut peregriuus nummus loco mercis, ut nunc tetradrachmum et drachma, habebatur. 46. Denarius primo asses decem ualebat, unde et nomen traxit; quinarius dimidium eius, id est quinque asses, unde et ipse 'uocatus;1

15) Supplevi; cf. $. 45. el %%. 05. 68. 72. 6) Hoc est aut commodi creditori ablati nomine, si post mensem detnum solverelur, aut quod pecunia in mensem debitori ulenda data erat. Cf. L. i. §. 5. D. de adm. rer. ad civ. (50, 8). 7) Vterque codex el edd. haec verba fiabent inter quod et conuerlebalur. Sed apparet, ea aliquando , cum applicaret' scriplum esset, ut simititer desinentia omissa, deinde in margine suppleta, postremo alieno loco reslituta esse. 8) auerso eo P. V. edd. eo sc. pro co scriptum, posteaque epit ut sensu carens ornissum. Moms. post applicaretur supplevit [solebat olim]. Sed hic mos sine dubio, si binas cenlesimas exceperis, etiam postea duravil. 9) Videamus, ne hic propter recurrens idem verbum eocciderit: si?e pars centesimae, eius partis nota subiecta sicilico. ao) Supplevi; cf. §. 41. ') uocalur P. V. edd.

sestertius duos asses et semissem, quasi semis tertius, (t/l) Graeca figura t(S6*o(iov ijfiiTaiavrov [nam sex talenta et semitalentum eo uerbo significant) '(tum)n lex etiam duorleciin labularum argumento est, in qua duo pedes et serais sestertius pes uocatur. 47. Xunc denarius rvi, uictoriatus et quinarius Viii, sestertius quattuor asses ualet.

48. Infra quam 'diuisiouem3 sequitur alia quaedam subdiuisio, notas aeque et propria uocabula habens. quare si ad denarium*rationem conficias, assem hac nota * scribas ac uoces 4

X £ 3 semunciae enim sedecim et siciiici sede

semuncia sicuicus;

cim assem efficiunt. 49. 'Dupondium 5 hac uota scribas ac 5 £

uoces: . nam sedecim sescuuciae dupondium effisescuncia; r ^

ciunt. 50. 'Tressis 8 hac uota scribas ac uoces: . .

sextans sici

licus; aeque enim sedecim sextantes lotidemque sicilici tres asses efficiunt. 51. Quatrussis hac nota scribas uoc«sque: X= —

„. , sedecim enim quadrantes quatrussis efficiunt. 52.

S' i = — £ 3

Quinques hac nota scribas uocesque: . ...

quadrans semuncia sici

licus; nam sedecim quadrantes ac totidem semunciae sicilici

n) ol et lum supplevi; sc. hoc nolatum t. mox interiit: inde etiam «I omissum esl. Graecum exemplum ex Herodoto sumptum esse,

_w apud Priscian. de ponder. p. 1347 Pulsch. docel, quem wr- ianus videtur secutus esse. 3) Intellige divisionem in tres ar•s nummos, qui in numero aeris sunt, ideoque ex numero notam '4) Cum hoc in tota hac exposilione §§. 4S—62. quasi unum .< recurrens scribas ac voces tum in vocabulo parlis ubique serJtta nominalivus et alia quaedam arqumento sunt, etiam notam eksque significationem a Maeciano quasi unum quoddam adscriptam fiisse, hoc est, nota supra, significatione infra scripla, ut scilicet "no obtutu facilius utrumque perciperetur. In P. V. nota perperam post significalionem posita est, quod Moms. servavit; Boeckh. probabilius nec lamen recte ordinem invertit. 5) Moms. et P. V. hic et ubigue dupundium. 6) Nota haec indeclinabilia potius quam ntulra tressis, quatrussis — quinques, sexis, septus, nonus, decus — undeciaere {h. i. undeci[m nummi] aere, ut dicitur tre\s librae] pondo etc.) . . . qnindeciaere. Quae omnia sunt ratiocinatorum; nam vulgari sermone, ut ex Varrone et aliis constat, omnis aeris nume*■» a tresse usque ad cenlussem masculino sexu in -ssis efferebalur que faciunt quinques. 53. Sexis hac nota scribas nomines

% —. —. £

que: . aeque enim trientes et semunciae sede

1 tnens semuucia; ^

cies ducti sexis efficiunt. 54. Septus hac nota scribas ac

X = = — 0 . ... . .

nomines: . . ... simili enim modo quincunces ac

qmncunx sicilicus; ^

sicilici mulliplicati septus efficiunt. 55. Octus hac nota scri

X S

bas ac nomines: . quibus eodem modo mujtiplicalis semis, 1 r

octus reperies. 56. Nonus hac nota scribas appellesque:

3f S £ 3 'sedecies enim27 hac quoque nota,

semis semuncia sicihcus; ^ 1

quae uocatur semis semuncia sicilicus, multiplicata nonus

inuenies. 57. Decus hac nota scribas atque nomines:

'[quia)8 sepluncem quoque ac semunciam septuux semuncia: 11 ' r i i

totiens si duxeris, decus efficies. 58. Undeciaere hac nota

scribas appellesque: , . 7!T ^ nam bes sicilicus totiens rr ^ bes sicihcus;

ducti undeciaere efficiunt. 59. Duodeciaere hac nota scribas 3£§__

acuoces: , , dodrantes '(enim)® eodem modo computali dodrans; v' r

duodeciaere efficiunt. 60. Tredeciaere hac nota scribas ac

uoces: , , . ^P... '(cum)30 dodrantibus

dodrans semuncia sicihcus, v

unciis sicilicis eadem ratione multiplicatis tredecim

efficias. 61. Quattuordeciaere hac nota scribas ac uoces:

X S = = JC

, , . '(quia)s dexlantes semunciaeque sedecim

dextans semuncia: ^' ^

aeque quattuordeciaere efficiunt. 62. Quindeciaere hac

scribas et appelles: , .... '(scilicel)30 deunx qu rt deunx sicilicus; v J ^

ac sicilicus sedecies ducti quindeciaere efficiunt.1

et declinabatur. 27) Scripsi; ut seraissem (ut simililer eil. Momt. et inde in fine inuenias P. V.; ut factum ex antecedente -ns; dein fraudi fuil librario nola eul =— enim. 6) Supplevi omissum ob antecedens -cia. 9) Supplevi ex antecedenti -es vel sequenti 30) Ex anteced. sicilicus. f) Priore ed. inilio cnm, hic efficiant

63. Ingeniosissime autem, cum ad deiiarium ratio conliceretur, excurrentis aeris nota inuenta est, quae sedccies multipiicata id efficeret: nam cum denarii nota praescribatur eique 'subiungatur32 aeris excurrentis nota, manifestum est, eain sedeciens ducendam ex adnotatione denarii.

64. Ad quinarium et uictoriatum rationcm Romae confici nescio: quemadmodum tamen, si uelis, conficias, facilius apparebit, si prius inspexeris, ad quem modum sestertiaria ratio confiat; tunc enim excurrentis aeris leges exemplum '(uel)3 denariariae ralionis, et dimidiam duces, uel sestertiariae, et duplicabis.

65. Ad sestertium ratio si confiat, 'semis4 hac nota sciibitur '— T5; uocatur Iibella teruncius. est autem libella seslertii decima pars, teruncius quadragesima, quae duae iunctae octauam sestertii, id est semissem, efficiunt; nam octo libellis, id est octo decimis, teruncii octo, id est octo quadragesimae (quae fiunt quattuor uicesimae, hoc est duae decimae) adiectae complent sestertium; 66. sunt enim in sestertio Jibellae decem, singulae uigiuti, teruncii quadraginta. ■ 67. Infra seniissem nemo 'temere6 ralionem sestertiariam ducit. potest tamen: nam quadrans, qui est pars sexta decima sestertii, poterit notari singula, quae est uicesima seslertii, et dimi<lio teruncio, qui est octogesima sesterlii; nam utraque haec pars iuncta efficit sextam decimam. 68. As notari debet '=£;' haec ad sestertium nota uocatur duae Iibellae singula;

M) subiniungalur Moms. ed. ex P. V. 3) Supplevi. 4) A semisse Maecianus hic incipit, non ut in denariaria ratione ab asse, quia ad testeriium maxime minulae raliones velul de quolidianis olerum, carnis, pomorum aliisque simplariis vendilionibus conficiebanlur, in qinbus etiam semissis vel adeo quadrantis ratio habebatur. 5) Praemissa sc. etiam hic nota HS, quam brevitatis sludio Maecianus omisit. Cf. $. 68. ad sestertium nola. Ceterum animadverte, signitm praeposita sesterlii nola aliam significationem habuisse, ac si nihil praeponerelur (cf. §. 2), perinde ul nota S, quae hic dimidium sestertium i. e. quinque libetlas significabat. Cf. $$. 66. 70 — 73. ') Ila Boeckh. tenere ex P. V. Moms. ed. ') Sic cum Moms. ex P. V. dedi. Nec tamen credibile est, nolam singulae plane eandem fmsse atque semunciae, de qua vid. nol. 4. Immo, cum et ipsa ab initialiS inciperet, cavendum erat, ne vel cum semissis neve cum

IVKISrR. ANTEI. KEL. ED. II. 22

[graphic]
« PreviousContinue »