Page images
PDF
EPUB

quamvis nesciat unde sit,tamen admiratur et laudat. A
Quando enim hic in ecclesiis recitantur, nulli alii
dant saporem, nisi his qui ea intelligunt. Merito
igitur hoc vinum architriclino ferre Dominus jussit,
quatenus et nos majora intelligentibus demus vinum,
non intelligentibus vero aquam offeramus. Qui enim
bene intelligunt litteram venerantur et spiritum.....
qui vero minoris intelligentiæ sunt aquam bibant, et
Scripturarum planissima audiant. » Ingeniosos ergo
et eruditos homines appellat hoc loco Bruno,cum
majora intelligentes describit, seu potius qui divina-
rum rerum comtemplatio assueti, et rerum spiritus
periti, mystica ista in deliciis habent, cæteros vero,
et si ingeniosos et doctos, non item; de quibus
postremis Apostolus quoque ait : « Carnalis homo
non percipit ea quæ Spiritus sunt. » Ex his ergo col-
ligitur nonnisi injuria posse auct. nostrum de multi-
tudine et frequentia allegoricarum et mysticarum
interpretationem culpari.

Restat ut de editione loquar Commentarii nimi- B
rum hujus. Nam de auctoris nostri operum aliorum
editione, neque ad nos disserere pertinet; et occu-
pata sunt quæ dici possent a viris doctis, præsertim
a cl. Mazzucchello omnia: nisi unum fortasse quod
præteriisse illos videtur; de homiliis LVI diversis a
nostris, quæ tamen primæ Eusebii Emiseni nomine
vulgatæ sunt; Parisiis scilicet an. 1547, per Nico-
laum Divitem opera Jo Gagnæi theologi; in qua
editione lectorem bibliopola alloquitur: « Ne tibi
fucum fieri putes, » etc.; et ad extremum : « Tu
interim, optime lector, hocce præclaro D. Joan. Ga-
gnæi dono fruere,et illi bene precare; » epistolæ vero
huic subjicitur quod de Eusebio Emiseno Trithemius
habet. Hæcde editione illa adnotavi; quod cum eam
non vidisset, qui omnia quasi se vidisse gloriatur,
Casimirus Oudinus,vir apostata, permiscuit plurima,
et castigare voluit nonnulla quæ ipsa erant erroris
omnis expertia ; cum interea multa ipsa reprehen-
denda scriberet; atque illud præsertim tom. I, col.
394. Joannem Gagnæium an. 1575 nomine Eusebii
Emiseni evulgasse has homilias, nec earum priorem
editionem ullam agnovisse. Etenim qui fieri potuit
ut ignoraret, quam ipse triginta ferme ante annos
cura et diligentia sua faciendam curaverit? Adeo
prudentem esse oportet et cautum circumspicien-
temque omnia, qui virum quemvis doctum repre-
hendere et damnare aggrediatur.

C

Ut nunc de editione Comment. hoc nostri dicam ;

si ullum ex codice quem superius indicavi,fide qua
par est summa diligentiaque descripsissem, si ita
descriptum emisissem in lucem,atque ætatem codi-
cis duntaxat,et locum quo servaretur,ut feci adno-
tassem; nihilque addidissem aliud ; quid erat in quo
aut reprehendendus viderer, aut quod exigi a me
præterea jure posset, videretur? Hoc enim video,
nec quidquam aliud fecisse summos viros qui in
isto studiorum genere magna cum eruditorum laude
versati sunt, atque adhuc versantur. Dicam tamen
quod sentio. Etsi operæ et labori meo hac ratione
parcerem, mihimet tamen nunquam plane satisfe-
cissem, aut satis consultum auctoris famæ aut lecto-
ris utilitati putassem, in eo scriptore scilicet, qui
illas, quas dixi explicationes, sæpe persequitur,
atque aliquas quandoque affert, auribus plerorumque
hominum novas et insuetas; ut a recta linea disce-
dere,et ingenio suo nimium indulgere facile existi-
maretur : quod est longe secas. Nullam enim ferme
illarum explicationum auctor depromit,quam nonex
antiquiorum arculis in quibus velut reconditæ habe-
bantur mutuo acceperit; et nonillud maluerit cele-
briorum veterum commentariorum vestigiis ac quasi
orbitæ semper insistere. Ergo hunc mihi sumpsi la-
borem,ut fontes, unde eas hauserit, aperirem,vetu-
stiorum interpretum similia loca describerem, aut
saltem indicarem ; quod quidem et in laudern ce-
dere potest Brunonis; nihilferme attulisse ad Evan-
geliorum explicationem,quod ex myrotheciis proba-
tissimorum Patrum desumptum non sit ; et studioso
etiam lectori utilitatem simul et delectationem
afferre; in uno scriptore multorum cogita et vigi-
lata antiquiorum studia recognoscere atque obtinere
Quanti id steterit, malo in aliorum judicio ponere,
quam narrando explicare. Reliquum est ut si quid
a me non inopportune adnotatum lector cognoverit;
si hisce in studiis præclarissimis sanctissimisque
commodi aliquid percepedit; si dedique ic Commen-
tario hoc edendo,non unutilem operam et infructuo-
sam positam judicaverit,et evangelicorum librorum
explicationem, ad fovendam pietatem, et ad Chri-
stianam disciplinam cognoscendam servandamque
nonnihil esse profectum; gratiæ habeantur optime
merito cardinali Francisco Xaverio de Zelada, per
quem effectum est ut et liber hic diutius in tenebris
et bibliothecæ hujus Athenæi forulis ne lateret, et
elegantissimir, formis,nulla sumptuum exceptione
facta, excuderetur.

APPENDIX.

Prodiit in litterario folio Florentino, inscripto D pag. xxxv (col. 58), definierim liberum arbitrium

post Adæ peccatum: facultatem indifferentiæ activæ
quæ in quamcunque partem velit, et convertere pos-
sit; potius dixissem: facultatem esse ad opposita.

Resp. 1. Facultatem, seu indifferentiam ad oppo-
sita,juxta aliquos, ut Bartholomæum Camerarium,
non esse necessariam ad liberum arbitrium consti-
tuendum, sed satis constituti homines liberos a
libertate, qua in electione suarum actionum gau-
dent. Placuit etiam aliis theologis definire liberum
arbitrium: activam facultatem ad opposita sui ipsius
ex judicio rationis determinativam; quæ verba in
meam recidunt definitionem: Vid. dissert. Ludov.
Habert pag. 21 De grat. et lib. arbitr.Definitum fuit
etiam liberum arbitrium: potentia ad agendum ex
cognitione intellectus. Vid.tom.II Complex. Augusti-
nian. lib. n, cap. 3, pag. 497.

Resp. 2 Definitionem meam cæteris prætuli,quod
apertius Ecclesiæ doctrinæ consentanea mihi visa
est. Innititur enim canon. 5 et 6. sess. vi concilii

Annali Ecclesiastici, sub die 20 mensis Maii, an.
proxime elapso, censura quædam, comiter tamen
blandeque seripta circa gratiam et liberum arbi-
trium, de quibus egi in tertio prolegomeno Opp. S.
Brunonis Astensis, quorum primum volumen eodem
anno in lucem emiseram. Quod mecum auctores
multa usi sint urbanitate,edionemque meam com-
mendarint, eorum dilectioni referam, qui adhuc
meminerint quot annis in informanda ad pietatem et
litteras Florentia juventute operam impenderim,
nonnullaque opuscula de rebus theologicis ipsis
accepta publicaverim. Hujusmodi ergo animi be-
nevolentis significationem cum plurimi faciam,
eisque gratias quamplurimas agam, eos rogo ut
libentur complectantur animacversione aliquas su-
per dubia et objecta mihi proposita, quas ut exara-
rem, non contentionis æstus, sed veritatis amor me
adduxit.

Primo igitur loco exoptant censores mei ut cum

Deo magnum adjutorium præstari iis qui malis de-

sideriis resistunt, et ne cadant majora promittit.

Ergo parvum sensit adjutorium iis dari qui tentatio-

nibus non resistunt et male operantur.

Tridentini, qui sic habentur: « Si quis liberum ho- A (7). Præterea in Comment. ad ps. LXIX agnoscit a

minis arbitrium post Adæ peccatum amissum et

exstinctum esse dixerit, aut rem esse de solo titulo,

imo titulum sine re, figmentum denique a Satana

invectum in Ecclesiam; anathema sit. » Alter : « Si

quis dixerit non es e in potestate hominis vias suas

malas facere, sed mala opera; ita ut bona Deum

operari, non permissive solum, sed per se adeo ut

sit proprium ejus opus, non minus proditio Judæ,

quam vocatio Pauli; anathema sit. » Cum igitur

dixerim liberum arbitrium esse facultatem indiffe-

rentiæ activæ, Lutheranorum errori occurrere volui,

docentium hominis arbitrium, post Adæ peccatum

omni actione propria destitum, mereque passive

se haberi. Quod autem addiderim : in quamcunque

partem velit, se convertere possit, eorumdem hære-

ticorum blasphemiam refellendam duxi, qui Deum

peccati auctorem faciunt; cumque homini liber-

tatem adimant, merendi et demerendi ei facultatem

inficiuntur. Est etiam contra proposit 27. Michae-

lis Baii, damnatam a Gregorio XIII: Liberum ar-

bitrium sine gratiæ Dei adjutorio non nisi ad pec-

candum valet; et contra alias Quesnelli similes

propositiones.

Ut autem in allegata S. Brunonis expositione in

ps. LXIX, diverse posita, ut ad vertunt censores, pag.

446, ac ut legitur in dicto prolegomeno, confusio

tollatur, legant mala pro male; est enim error typo-

graphicus.

Objiciunt 2, me pag. xxxvII (col. 61). Brunonis

auctoritate abuti ; cum ei gratiæ sufficientis doctri-

nam tribuerim.

B

a

Fateor equidem recentiores theologos de gratia

sufficienti apertius locutos fuisse, et quid in verbo

posse intelligendum sit explanasse. Audiant doctis-

simum Thomam Lemos in congreg de Auxiliis satis

celebrem, qui tom. IV Panopol., 1 part., tract. 3,

pag.6,hæc habet. « Theologi illud, sufficiens vocant

auxilium, non per quod datur tantus influxus, quan-

tus requiritur, ut actio sit, sed illud, quod datsuf-

ficientiam, et possibilitatem, ut bene operetur, si

velit; ut ex S. P. Augustino dictum est sæpe (8);

quamvis ut de facto velit, aliud potentius requirat

auxilium. Non est igitur de ratione auxilii sufficien-

tis, ut per ipsum detur tantus influxus, quantus

requiritur, ut actio fiat ; quia hoc auxilium est gra-

tiæ efficacis. » Audiant etiam clariss. cardinalem

Laurentium Lauria, qui opuscul. m. De gratiis

actualibus disserens, et admissa a theologis actualis

gratiæ distinctione, hæc docet. Cum Deus ex sua

benignitate prævenit aliquem, sive infidelem exci-

tando, illuminando, inspirando, ut veniat ad fidem;

sive fidelem lapsum, ut veniat ad pœnitentiam, seu

fidelem justum, ut faciat opera præcepti, aut con-

silii; unum est ipsa passiva excitatio, illuminatio,

et inspiratio, quas Deus solus causat in nobis sine

nobis, quæ recipiuntur in intellectu et voluntate,

et isti effectus semper a Deo solo efficiuntur, et sic

semper gratia excitans, quoad effectus illuminandi

et excitandi est efficax; alterum vero, quod obser-

van dum venit, est ipsum opus, de quo fit excitatio,

seu illuminatio, seu inspiratio, ut in propositis ex-

emplis, pro infideli, fides: pro baptizato peccatore,

pœnitentia; pro fideli justo observantia præcepti,

vel consilii. Ita appello opera principalia, quia ad

C hæcordinantur excitationes. Hæc autem opera non

semper ponuntur in esse ab excitatis. » His addo do-

ctissimum Berti, qui hanc eamdem doctrinam tradit

in Vindiciis, dissert. xi, cap. 2, § 2, pag. 215, cap.

8, lib. XIV: «Est ergo, inquit, gratia sufficiens

sensu Thomistico et nostro illa quæ dat posse et non

velle. Et inferius. Fatemur per gratiam sufficientem

dari nobis potestatem implendi divina mandata,

eamque veram et propriam; sed non taliter vali-

dam et expeditam, ut ad ponendum actum non sit

necessaria gratia efficax. » Rursus lib. xvII, cap. 3,

ait: «Augustinus agnoscit in hoc statu non solum
adjutorium quo, sed etiam adjutorium sine quo, sive
pure sufficiens. » Videant censores mei caput 3 De
efficacia gratiæ et gratia sufficiente. Expostul. ad-
versus judicium reverendissimi Languetii archiep.
Senon. edit. Liburni an. 1756, pag. 59, etc.

Resp. Censores meos non ignorare SS. Patrum loca

obscuriora, aut parum satis expressa, per alia cla-

riora, apertioribusque verbis exposita, secundum

ipsa fore intelligenda. Quare et si concedam S. Bru-

nonem illo in Comment. super verba ps. cxvi:

Adjuva me, et salvus ero, his illustrata: Deus est,

qui operatur in nobis et velle, et posse, et sine ejus

adjutorio nihil facere possumus, non satis mentem

suam aperuisse, ut per ly posse gratiam sufficientem

docuisse intelligamus, et per velle gratiam effica-

cem, respiciendo ad illud apostoli Deus est, qui

operatur in nobis velle et perficere (Philip. I, 13);

attamen cum idem S. doctor alibi clarius sufficien-

tem gratiam admiserit, potui sane ejus mentem hac

de re cognoscere in loco superius laudato, qui sine

contradictione de sufficienti gratia potest intelligi,

Ipse enim in eod. Comment. ad ps. xxn et XLII,

quamvis non expresse sufficientem gratiam nuncu-
pet, ejus tamen effectum describit, qui est movere,
et præparare voluntatem ab bonum; sicut de gratia
adjuvante et consequente agit in his aliisque locis.
At, quæso, dicant censores cujus generis videtur
ipsis gratia illa quam Commentator noster super ps.
LXVII sub allegorico nomine pluviæ voluntariæ et
non coactæ designavit, de qua dixit, quod sponte
datur,et sponte accipitur,quainque Judæi suscipere
noluerunt? Efficax gratia nequaquam fuit; cum ejus
potenti auxilio conversi fuissent. Ergo gratia suffi-
ciens dicenda est. Hanc, ait S. Bruno, quia Judæi
suscipere noluerunt,segregavit Deus hæreditatisuæ

D

Cum summopere cordi fuerit D. Augustino conci-
liare gratuitam gratiam Dei cum libero hominis
arbitrio, et perscrutando hoc mysterium noverit non
eodem modo agere Deum cum homine, sed aliquando
per externas motiones, alias per internos impulsus
ad se convertere (9); comperit etiam admirabilem
Dei sapientiam, qua humanam commiserans infir-

(7) Quod de Judæis vix hic indicavit S. Bruno,

copiosius exposuit in Comment. super cap.xv, Joan.
sub. num. 44 : « Venit, inquit, ad eos Christus to-
cutus est eis, Scripturas aperuit, veritatem reve-
lavit, signa multa, et inaudita miracula fecit. Ei
tamen credere noluerunt. Nulla igitur eis est excu-
satio, » etc.

(8) « Cum enim duo quædam sint velle, et posse;
unde nec qui vult continuo potest, nec qui potest
continuo vult, quia sicut volumus, aliquando non
possumus; sic etiam possumus aliquando quod no-
lumus; satis e volitis ipsis etiam vocabulis resonat,
quod ab eo est velle voluntas, et ab eo autem, quod
est posse potestas nomen accepit. » Et post aliqua

[blocks in formation]

auferat indifferentem judicii potestatem, et necessa-

rio assensum abripiat ; et hoc contra secundam

Jansenii propositionem ab Innocentio X damnatam :

In statu naturæ lapsæ interiori gratiæ nunquam re-

sistitur. Est etiam contra 2, 10, 11, 12, 13. proscri-

ptas a Clemente XI Quesnelli propositiones, quæ

omnes nullam sub gratia homini libertatem esse

affirmant, eique humanam voluntatem resistere

posse negant.

mitatem, liberum gratuita gratiæ largitate adjuvat A ponere intellectui verum, voluntatique bonum, ut
arbitrium. Admonet enim Deus per auditom evan-

gelicæ legis, per exempla fidelium, per portenta et

alia exteriora dona, quæ plus vel minus vim habent

movendi voluntatem ab interna vocatione, delecta-

tione præcepti, et desiderio acquirendæ justitiæ;

quæ gratiæ Dei agentis sunt opera. Quoties igitur

externæ dantur suasiones, atque ad eas per Dei

adjutorium voluntas inclinatur, tunc fit in ea ad bo-

num dispositio; cui si major impulsus, et vis divina

supervenerit, deliberate virtuti adhæret, justitiæque

consentit. Ita D. August. De spirit. et lit., cap. 31.

Hanc autem docrinam præ oculis habuisse videntur

PP. Tridentini, qui ab hujusmodi divinis motionibus

fieri in hominibus dispositionem ad justitiam cap.

6 De justificatione asseruerunt. « Disponuntur ad

justitiam, dum excitati divina gratia, et adjuti fidem,

ex auditu concipientes libere moventur in Deum

credentes vera esse, quæ divinitus revelata, et pro-

missa sunt. » Quid ergo repugnat si illam gratiam B

excitantem, sufficientem, vel parvam, aut invalidam,

nondum scilicet ad suum plenum effectum perdu-

ctam appellemus? De utraque disserit S. doctor lib.

De grat. et lib. arbitr., cap. 17, ubi in martyribus

suspiciendam exhibet robustam, et magnam volun-

tatem bonam; cum ipsi pro Christo vitam dederint,

qua charitate majorem nemo habere potest. Alterius

autem charitatis parvæ, seu invalidæ voluntalis bo-

næ exemplum præbet in Petro: « Ipsam, ait, cha-

ritatem apostolus Petrus nondum habuit, quando

timore ter Dominum negavit. Timor enim non est

in charitate, sicut ait Joannes in epistola sua; sed

perfecta charitas foras mittit timorem. Et tunc,

quamvis parva et imperfecta, non deerat quando

dicebat Domino: Animam meam pro te ponam; pu-

tabat enim posse quod se velle sentiebat. Et quis

ista parvam dare cœperat, nisi ille qui præparat

voluntatem, et cooperando perficit quod operando

incipit ? Quoniam ipse, ut velimus operatur inci-

piens, qui volentibus cooperatur perficiens. » Im-

pulsum igitur levem, gratiam scilicet parvam,agno-

vit in Petro Augustinus, cum dixit: Animam meam

pro te ponam; impulsum tamen bonum, quo pro

Domino vitam ponere asserebat; sed ut de facto

poneret, magnam et robustam gratiam nondum

habebat. Inconcussum ergo manet apud nos dogma

de gratia sufficiente, eamque dicimus piam motio-

nem, seu affectionem inspiratam hominibus, qua

eis non quidem totius operis tribuitur exsecutio,

sed vera potestas, quamquam non adeo expedita,

ut reapse prodeat in actum ultimum, quod non ex

defectu gratiæ provenit, sed ex ipsa humana volun-

tate obicem ipsi gratiæ opponente. Non enim, aiebat

Apostolus,quod volo bonum hoc facio; sed quod nolo

malum hoc ago (Rom. vi, 19); rationemque reddit

ex oppositione inferioris partis, seu pravæ concu-
piscentiæ. Ipsa præcepti notitia in justis illud ad
implendi desiderium accendere debet, qui propriam
agnoscentes infirmitatem, ex ejus consideratione ad
implorandum omnipotentis Dei auxilium moventur
(10). Quod si inertia, vel prava cupiditate victi
Deum deprecare negligant, sibimetipsis imputent,
si parvæ illi gratiæ resistendo, inutilem, et invali-
dam reddunt. Cæterum quæcunque gratia, sive par-
va, sive invalida (in sensu explicato) donetur, gra-
tiam dicimus Christi, et gratiam quamvis minimam
posse cuilibet resistere cupiditati. Fatemur etiam
nullam gratiam, sive parvam sive magnam, ita

lentes ex nolentibus fiant. Contr. duas Epist.

Pelag. cap. 19.

D

(10) Cum autem ab illo illius adjutorium depre-

camur, ad faciendam perficiendamque justitiam,
quid aliud deprecamur quam ut aperiat quod la-
tebat, et suave fiat, quod non delectabat ? Quia ex
hoc illo esse deprecandum, cujus gratia didicimus;
dum autem lateret; cum gratia dileximus, dum

Resp. Arbitror censores meos non esse locutos de

potestate naturali hominis quoad bona supernatu-

ralia; sed quoniam propositio ipsorum videtur am-

bigua; propterea velim quisque animadvertat Pela-

gil errorem fuisse, non esse liberum arbitrium, si

Dei indigeat auxilio; quoniam in propria voluntate

habet unusquisque, aut facere aliquid, aut non fa-

cere victoriam nostram non esse ex Dei adjutorio,

sed ex libero arbitrio. Liceat ergo mihi eis comme-

morare, quomodo S. doctor hæreticum ita deliran-

tem incesserit : Quid est, inquit, lib. 1 contra duas

epist. Pelag., cap. 2, quod iste libero arbitrio vult

bene vivendi tribuere potestatem; cum potestas

non detur nisi gratia Dei per Jesum Christum D.

N., dicente Evangelio: Quotquot autem receperunt

eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri? » Idem

confirmat cap. 3 ejusdem libri, aiens: Quæ pote-

stas nisi detur a Deo nulla esse potest ex libero

arbitrio, quia nec liberum in bono erit; quod libe-

rator non liberaverit; sed in malo liberum habet

arbitrium, cui delectationem malitiæ vel manifestus

error insevit, aut sibi ipse persuasit. » Porro eadem

doctrina tribuenda alio ex loco S. Augustini confir-

matur, ubi Pelagio exprobrat quod dum naturæ

integritatem exaltare studet, gratiæ beneficio detra-

hit, atque omnino evacuat. « Quod Dei gratiam sibi

agere videtur, ita S. doctor Denat. et grat. cap. 33,

n. 39, defendendo naturam, non attendit quod eam-

dem naturam sanam esse dicendo, medici repellit

misericordiam. Non ergo debemus siclaudare Crea-

torem, ut cogamur, imo convincamur dicere super-

fluum Salvatorem. »>

C

Contra Pfaffium liberum arbitrium sub motione
gratiæ inanime facientem nuper doctissime scripsit
clariss. P. Georgius in exposit. in fragm. Cophtic.
charactere exarato cap. vi, Evang. S. Joann. pag.
90.

Pro exordio fidei primas dispositiones intelligi-
mus, quæ ex timore, vel ex spe, vel ex initiali chari-
tate proveniunt, easdemque non ab humanæ volun-
tatis; sed a supernæ gratiæ viribus proficisci affir-
mamus. Tantum autem abest, ut vim faciant liber-
tati, quin potius mirifice ipsam adjuvant libertatem.
Profecto nihil est magis liberum, quam quod ab
ipso promanat fonte libertatis.

ante non delectabat. D. August., lib. 11, De pecca-

tor. merit., cap. 19.

(11) Ad illud Apost. ad Rom. ix, 16, Non est vo-

lentis neque currentis, sed miserentis est Dei, sub-
jecit S. August. Enchirid, cap. 12. «Non sufficit
sola voluntas hominis, si non sit etiam misericor-
dia Dei..

Liberum non negamus arbitrium gratia destitu-

Quarto loco doctrinam de gratia ex Brunone eru- A tam vellicant Florentini censores, quod in stabilienda necessitate gratiæ pro quocunque opere bono supernaturalis ordinis, visus sum ipsis non differe a Pelagianis,quiquamdam gratiam generalem admittebant, eosque hoc de errore non uno in loco esse a D. Augustino profligatos.

Resp. Duplicem statum habuisse hæresim Pelagianam demonstrat Natalis Alexander, tom. V Histor. eccles. sæc. v, art. 3. Pelagius primum totus fuit in commendanda natura hominis, in cujus laudem brum scripsit, ejusque vires dixit ad implenda omnia divina mandata sufficere. « Quis creavit hominem, aiebat? Deus. Quis ei liberum arbitrium dedit ? Deus. Si ergo hominem Deus creavit et ho mini Deus liberum arbitrium dedit, quidquid potest homo de libero arbitrio, cujus gratiæ debetur, nisi ejus, qui eum condidit cum libero arbitrio?» Ita S. Augustinus serm. 11 de verb. Apost., cap. 7. Hæc est juxta Pelagium communis illa gratia omnibus data, quam S. doctor impugnavit, ostendit queeum communem quidem gratiam in naturæ dono admittere, sed non gratiam Christi. Impugnatus itaque Pelagius ab Augustino lib. De nat. et grat., cum undique clamores Christianorum audiret, quod hominem in solis naturæ viribus relinqueret, alterius gratiæ adjutorium habere dixit, in lege scilicet ac doctrina positum, atque etiam in exemplo Christi (12). Quamvis autem hoc genus gratiæ concederet Pelagius, a priori tamen dogmate, et loquendi ratione non recessit; sed naturam semper ostentavit, quasi causam humani meriti sufficientem. Ut autem vaferrimi hæretici fallendi studium S. Augustinus detegeret, ac refutaret, veritatem catholicam lib. De grat. Christi, cap. 10, perspicuis verbis edixit: « Sed nos, inquit, eam gratiam volumus iste aliquando fateatur, qua futuræ gloriæ magnitudo non solum promittitur, verum etiam speratur; non solum revelatur sapientia, verum et amatur, non solum suadetur, etc.... Hanc debet Pelagius confiteri, si vult non solum vocari, sed esse Christianus. » Idem repetit, cap. 13, ubi de gratiæ Christi præstantia disseruit: « Hæc gratia, ait, si doctrina dicenda est, certe sic dicatur, ut altius, et intentius eam Deus cum ineffabili suavitate credatur infundere, non solum per eos, quirigant extrinsecus, sed etiam per ipsum, qui incrementum suum ministrat occultus; ita ut non ostendat tantummodo veritatem, verum etiam impertiat charitatem. »

c

Rursus cum aliud obtegendi erroris sui inventum excogitarint Pelagiani, dicentes naturam humanam a Deo creatam ab eo adjuvari ad faciendam justi fiam, et hoc adjutorium presto omnibus esse; idem S. August. eos refellit, alte pronuntians lib. De spirit. et lit., cap. non externum, sed interuum Deiadjutorium esse faciendum. «Nos autem dicimus voluntatem sic divinitus adjuvari ad faciendam justitiam,et præter quod creatus est homo cum libero D arbitrio voluntatis, præterque doctrinam, qua ei præcipitur, quemadmodum vivere debeat, accipiat Spiritum sanctum, quo fiat in animo ejus delectatio, dilectioque summi illius, atque incommutabilis boni. » Neque omittendus est alius S. doctoris præclarus locus ejusdem lib. cap. 19. « Nemo ergo, ait, Christianorum aberret ab hac fide, quæ sola Christiana est, nec quisquam cum veruncadatus sit, per nos ipsos fieri non justos, non hoc in nobis operante gratia Dei, quia videt hoc a fidelibus, ac piis fieri

tum, sed non bonum dicimus, ut se explicat S. Fulgentius in epist. synod. episcoporum Africæ, § 5: Ante largitatem gratiæ est in homine quidem liberum arbitrium, sed non bonum, quia non illuminatum. Proinde nisi gratia datur, bonum ipsum arbitrium non habetur. Sic namque est ipsum hominis arbitrium absque dono gratiæ, sicut oculus sine luce. >>

non posse, cum dicitur, ad hoc se convertat, et dicat, ideo sine operatione Dei nos justos esse non posse, quia legem dedit, quia doctrinam instituit, quia bona præcepta mandavit. Illa enim sine adjuvante spiritu procul dubio est littera occidens; cum vero adest vivificans spiritus, hoc ipsum intus conscriptum facit diligi, quod foris scriptum lex faciebat timeri. » Ex his Augustini auctoritatibus satis patet differentia inter gratiam generalem, quam Pelagiani admittere fatebantur, scilicet motionem externam ab auditu legis, et vi præceptorum, et gratiam generalem, quam ab ipsis requirebat S. doctor ut catholice sentirent. Gratiam intus in corde inspirantem; nempe adjutorium internum, quo fierit in animo amor justitiæ, et bonæ vitæ propositum eos fateri urgebat.

B

Cum hanc ex S. Augustino producimus doctrinam, in illam quæstionem incidimus, utrum omnes homines gratia Dei adjuventur ad salutem. In ea catholici theologi inter se dissentiunt, affirmantes aliqui, negantes alii. Negativam sententiam Florentini censores affirmativæ præferunt, et tanquam dogma catholicum eodem S. Augustino docente (ut aiunt) asserunt, Deum non omnibus hominibus gratiæ suæ largitorem esse, ideoque me redarguerunt, quod cum theologis affirmantibus communem gratiam senserim omnibus dari.

Resp. Præmitto 1. Dubium versari circa gratiam sufficientem, non circa efficacem, de qua consentiunt omnes theologi, quod non omnibus datur.

Præmitto 2. A Patribus Tridentinis firmiter, cautum esse, nullam opinionem, in quam plures docti et probati theologi conveniant, fore dam

nandam.

His præmissis proferam doctissimum cardinalem Gotti, qui tom. III, qu. 2, dub. 3, suæ theolog. hanc quæstionem sibi propositam ita resolvit. Probabilius est Deum nedum offerre, sed etiam conferre omnibus, et singulis hominibus, et infidelibus, obcæcatis, induratisque auxilia sufficientia, vel proxima, vel saltem remota ad observanda præcepta, ac ad salutem necessaria; ita ut nemo se excusare possit, quod non servet, aut non salvetur, quod est ei impossibile. » Idem sentiunt alii theologi satis noti, quorum doctrina in scholis catholicis plurimi habetur. Hujusmodi controversiæ solutio maxime pendetex intelligentia illius apostoli loci ad Timoth. cap. 11, ubi de Dei voluntate scripsit: Qui omnes homines vull salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: unus Deus, unus et mediator Dei, et hominum homo Christus Jesus, qui dedit semetipsum pro omnibus. Gravissimam hanc D. Pauli auctoritatem perpendens S. Prosper in resp. ad object. Vincent. hæc habet. « Sincerissime credendum, et profitendum est, Deum velle, ut omnes salvi fiant. Siquidem apostolus, cujus ista sententia est, sollicitissime præcipit, quod in omnibus Ecclesiis custodiatur, et Deo pro omnibus hominibus supplicetur, ex quibus, quod multi pereunt, pereuntium est meritum, quod multi salvantur, salvantis est donum. » Conformis est in doctrina Prosperi auctor De vocat. gent. lib. 11, cap. 25, postquam præmisit, Deum in omnibus sæculis sufficientia auxilia hominibus præstitisse, quibus ad quærendum Deum possent adjuvari, concludit, placuisse Deo gratiam particularem multis tribuere. « Illam, subjungit, gratiam, quæ ex benignitate generali provenit, a nemine submovere, ut ex utraque appareat, non negatum uni

[blocks in formation]

1

versitati, quod collatum est portioni; sed in aliis A
prævaluisse gratiam, in aliis resiliisse naturam. »
Cur vero non omnes homines de facto salventur,
quamvis Christus sit lux vera quæ illuminat omnem
hominem venientem in hunc mundum; quamvis on-
nes in Christo vivificati dicantur, qui in Adam
mortui sunt, excogitarunt aliqui theologi duplicem
agnoscendam esse in Christo voluntatem; antece-
dentem scilicet et consequentem (13). Dixerunt
ergo ante quamcunque discretionem hominum, ge.
nerale decretum salutis omnium Deum constituisse,
et præparasse media, quibus si uterentur, omnes
salvi fierent. Consequentem autem voluntatem sibi
visi sunt adinvenire in effectiva salvatione cum
meritis singulorum annexa. Sed hujusmodi distin-
ctioni theologi non pauci cum D. Thoma adversan-
tur contendentes Deo simplicissimo, ac sapientissi-
mo hanc ejus voluntatis vicissitudinem non esse
tribuendam. Profecto Angelicus doctor de illa distin-
ctione inquit 1 p., q. 19, art. 6, ad 1: « Hæc distin-
ctio non accipitur ex parte voluntatis divinæ, in qua
nihil est prius vel posterius, sed ex parte volitorum. »
Placuit nonnullis dicere, Dei voluntate non singulos
omnium generum hominum salvandos fore, sed ex
omnibus generibus quosdam. Opinati sunt alii, di-
ctum fuisse ab apostolo, Christum velle omnes salvos
fier, quia neno salvus erit, nisi quem ipse salvus
esse voluerit. Ita S. Prosper epist. ad Ruffinum cap.
15: « Quæ autem, ait, sit discretionis istius in se-
creto consilio Dei causa, vel ratio, et supra facul-
tatem humanæ cognitionis inquiritur, et sine fidei
diminutione nescitur: modo confiteamur neminem
immerito liberari, et omnipotentissimam Dei bonita-
tem omnes salvare, et omnes ad agnitionem veritatis
imbuere, quos vult omnes salvos fieri, et ad agnitio
nem veritatis venire. Nisi ipso volente, docente,
salvante, nemo venit, nemo eruditur, nemo salva-
tur. » Vid. D. Thom. loc. cit. et S. Augustinum
Eachirid. cap. 29. Aut unam ergo, vel alteram ex
hisce opinionibus qui consectari voluerit, argui non
poterit, cum SS. Patres, et theologos clarissimos
auctores habeant (14).

C

B

fuisse, docere infinitam Dei misericordiam, qua mi-
serrimam utrelevaret hominum conditionem,Filium
suum unigenitum dedisse, qui totius sanguinis sui
effusione pretium redemptionis pro hominibus ex-
solvit, quos vere, et proprie Patri suo obtemperans,
salvare voluit. Sancti ergo Patres, qui ante recen-
tiorum controversias floruerunt, eamdem veritatem
firmiter tenentes, scilicet quod Deus velit omnes
homines salvos fieri, de hac Dei voluntate sub simi-
litudinibus, figuris et symbolis, secundum sacram
Scripturam locuti sunt. Unus ex illis fuit S. Bruno,
qui in Comment. super cap. xIII, V. 47, S. Matth.,
Simile est regnum cælorum sagenæ missæ in mare
ex omni genere piscium congreganti,etc.,hæc habet:
« Congregavit autem hæc sagena ex omni genere
piscium; quoniam S. Ecclesiam ad fidem vocavit,
et in sinu suo collegit ex omni genere hominum.
Ibi enim sunt Judæi, et Græci, Latini, et barbari,
divites, et pauperes, sapientes, et insipientes, fru-
mentum, et zizania; granum, et palea, justi simul
et peccatores. » Ergo juxta Brunonem non præde-
stinati tantum vocati sunt ad salutem, sed etiam
peccatores, qui in zizania et palea significantur, et
quidamnabuntur. Item ad illa verba ejusdem Evan-
gelii cap. xxv, Docete omnes gentes, etc. Omnes
docete, inquit, omnes vocate, omnes baptizate. Pa-
riter in Comment. in Joan. cap. 1, Erat lux vera,
quæ illuminat omnem hominem, etc., ait: « Erat au-
tem lux vera, lux æterna, et indeficiens, quæ illu-
minat omnem hominem venientem in hunc mundum.
Omnis enim homo in hunc mundum veniens hac
sola luce interius, et exterius illuminatur. » Nec
desunt Commentarii in psalmos, quibus eadem con-
firmantur. Sic ad illa verba ps. xxxv : Homines, et
jumenta salvos facies, Domine; quemadmodum mul-
tiplicasti misericordias tuas, Deus; ait: « Quid enim
per homines, nisi sapientes, rationabiles, et viros
justos intelligamus? Quid vero per jumenta, nisi
stultos, fatuos, libidinosos, et carnis voluptatibus
deditos? Quantum homines a jumentis tantum isti
inter se differri videntur. Tantum hos, et illos sal-
vat Dominus, qui non venit vocare justos, sed pec-
catores ad pœnitentiam. » Aliis omissis locis ; hoc
uno finem imponam ex psalmo XLIX, ubi de voca-
tione omnium gentium ad fidem agens, hæc pro-
fert: «Omnes ab Oriente usque ad Occidentem
vocati sunt: Sion vero, et Jerusalem in medio est, se-
cundum illud: Deus autem rex noster ante sæcula
operatus est salutem in medio terræ. Egregie itaque
dictum est, quod illa civitas in medio sita est, ex
qua omnia in circuitu fidem, et doctrinam, speciem.
et pulchritudinem accipere debebant. » Ut autem
S. episcopus Signiensis assereret generalem Dei
voluntatem salvandi omnes homines, satis fuit ut
doceret Ecclesiam ad se vocare omnes gentes, suum-
que in sinum recipere, et affirmaret nullos homines
a divina bonitate de salute exclusum, factamque
esse, ex apostolorum prædicatione innumerabilem
pene fidelium Ecclesiæ accessionem. His profecto
similibusque dictis sensisse videtur S. Bruno cum
auctore De vocat. gent., qui lib. I. cap. 2, de eadem
veritate testimonium præbens, ait : « Neminem

D

Quinto. Cum autem censores Florent. mihi ulterius opponant, ex locis in tertio Prolegomeno allatis, non satis argui posse, S. Branonem sensisse, omnes homines a Deo vocatos esse ad salutem, rogo eos, non rigorose exquirant iisdem verbis a S. episcopo tradi debuisse doctrinam de voluntate Dei salvandi omnes homines, quibus post ortas hæreses oportuit ut theologi de ea disserent. Cum enim PP. Tridentini cap. 2 de justificatione, ubi de dispensatione et mysterio adventus Christi egerunt; his totum divinæ misericordiæ opus satis se exprimere judicarunt, dicentes : « Cum venerit plenitudo temporis, misit Deus Christum Jesum Filium suum, ut et Judæos, qui sub lege erant redimeret, et gentes, quæ non sectabantur justitiam, justitiam apprehenderent, atque omnes adoptionem filiorum reciperent, hunc proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius pro peccatis nostris, non solum autem pro nostris, sed etiam pro totius mundi ; » nemo non videt, neque impugnare potest mentem concilii

(13) « Catholica sententia est, Christum pro om: nibus sufficienter mortuum esse, non sola pretii sufficientia, quod sanguis ejus omnibus hominibus redimendis satis esset: sed sufficientia voluntatis, et intentionis,quod illum omnibus prodesse voluerit, antecedenti licet, ac generali (ut theologi de schola post SS. Damascenum, et Thomam) pia tamen et paterna voluntate. » Natal. Alex. loc. cit., art. 8, -« Mors Christi, ait S. Thomas contr. Gentil. lib. vi, cap. 55, est quasi quædam universalis causa salutis: sicut peccatum primi hominis fuit quasi universalis causa damnationis: oportet autem universalem causam applicari ad unumquodlibet

n. 4.

[blocks in formation]
« PreviousContinue »