Page images
PDF

§ 1. (Ulpiauua libro singulari sub tit. De legitiniis hereditatibus.) Intestatoruni gentilitiorum hereditates pertineut primuin ad suos heredes. — Si sui heredes non sint, ad consanguineos, i. e. fratres et sorores ex eodem patre Si nec hi sunt, ad reliquos adgnatos: — his enim cautum est lege XII tabularum bac: „Si intestatus moritur, cuius heres nec escit, agnatus proximus familiam habeto."

Verba: si intestato moritur repetuntur in Paulo fr. 9. 2. § 2. D. (28. 2.)

Liberorum appellatioue nepotes et pronepotes ceterique qui ex his descendunt continentur: bos enim omnes suorum appellatione lex XII tabularuni comprehendit. (Callistr. fr. 220. pr. D. de V. S.)

Respondit, qui post mortem avi sui concipitnr, is ueque legitimam hereditatem eius tamquam suus heres, neque bonorum possessionem tamquam cognatus accipere potest; quia lex XII tabularum eum vocat ad hereditatem, qui moriente eo de cuius bonis quaeritur in rerum natura fuerit. (Iulian. fr. G. D. de suis et legitimis 38. 16.)

Familiae appellatio qualiter accipiatur, videamus. Et quidem varie accepta est; uam et iu res et in personas dedueitur. In res, utputa iu lege XII tabulamm his verbis: „Adgnatus proximus familiam habeto." (Ulp. fr. 195. § 1. de V. S.) Cf. Paul. S. R. IV. 8. § 3. (Collat. XVI. 3.) Gai III. 9. 11. 12. (Collat. XVI. 2.) Inst. III. 1. § 1. II. 2. pr. § 1. 3. 6.

fr. 5. Si aguattis nec escit, genliles familiam habento. (V. 3.)

Collat. Legg. Mosaic. et Rom. XVI. 4. §2. (Ulpiau. libro sing. sub tit.: De legitimis hereditat.) Si aguatus defuncti non sit, eadem lex XII tabularum gentiles ad hereditatem vocat his verbis: „Si gnatus nescit, gentiles familiam heres hanc." Nec gentilitia iura in usu sunt.

Cicero de invent. II. 50. § 148. (et Rh. ad Herenn. I. 13. § 23.) Si paterfamilias intestato moritur, familia pecuniaque eius agnatorum gentiliumque esto.

Cf. Gai III. 17. (Collat. XVI. 2.) Paul. S. R. IV. 8. § 3. (Collat. XVI. 3.)

fr. 6. De legitima agnatorum tutela. (V. 7.)

Gai L 155. Quibus testamento quidem tutor datus non sit, iis ex lege XII nati sunt tutores, qui vocantur legitimi. Cf. Gai I. 157. Inst. I. 15. pr. § 2. p. fragm. XI. 3. et fr. 1. pr. fr. 5. D. de legitim. tut. (26. 4.)

fr. 7. a. Si furiosus est, adgnatorum gentiliumque in eo pecuniaque eius polestas esto.

Cicero de invent. II. 50. § 148. Lex est: si furiosus est, agnatorum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Cf. Rh. ad Herennium I. 13. § 23. Ulp. fragm. XII. 2. Paul. fr. 53. pr. de V. S. Varro de R. R. I. 2. (mente est captus et ad agnatos et gentiles deducendus). Ulp. fr. 3. pr. D. de tutelis. (26. 1.)

1). item si prodigus sit

Ulpianus ad Sab. fr. 1. D. de curatoribus furios. (27. 10.) Lege XII Tab. prodigo interdicitur bonorum suoruni administratio.

Ulpiani fragm. XII. 2. Lex XII tab. . . prodigum cui bonis iuterdictum est, in curatione iubet esse agnatorum. Cf. Inst. 1. 23. § 3. fr. 13. D. de cur. furios. (27. 10.)

C. AST EI CUSTOS NEC ESCIT.

Festus v. Nec. Nec coniunctionem — ab antiquis positam esse pro non, ut et in XII. est: ast ei custos nec escit. (Mull. pag. 162.) (Hoc fragmentum quo pertineat, incertum est.)

fr. 8. De legitima patroni successione. (V. 4.)

Ulp. fragm. XXIX. 1. Civis Romani liberti hereditatem lex XII tabularum patrono defert, si intestato sine suo herede libertus decesserit.

Ulp. fr. 196. § 1. de V. S. Cum de patrono et liberto loquitur Lex: „Ex ea familia, inquit, in eam familiam."

Ulpianus libro II. Instit. (in Collat. XVI. 8. 9. vid. infra pag. 176. not. Cf. Gai III. 40. (46. 49. 51.) Inst. III. 7. pr. I. 17. et Theophil.

lac. Gothofredus Legem ita restituere conatus est: Si libertus intestato moritur, cui suus heres nec cscit, ast patronus patronive liberi escint, ex ea familia in eam familiam proximo pecunia adduitor.

fr. 9. Xomina hereditaria ipso iure esse divisa. (V. 5.)

fr. 10. Uereditatem actione familiae erciscundae esse dividendam. (V. 6.) Gordianus c. 6. C. famil. erciftc. (3. 36.) Ea quae in nominibna sunt nou recipiunt divisionem: cum ipso iure in portiones hereditarias ex lege XII tabularum divisa sint. Ct'. Dioclet. c. 26. C. (2. 3 ) Paul. fr. 25. § 9. 13. D. famil. ercisc. (10. 2.) Iustin. Cod. VII. 40. c. 1. IV. 2. c. 1. VIII. 36. c. 1.

Gaius fr. 1. pr. D. familiae ercisc. (10. 2.) Haec actio (sc. familiae erciscundae) proficiscitur e lege XII tabularum. Namque coheredibus volentibus a communione discedere, necessarium videbatur aliquam actionem constitui qua inter eog res hereditariae distribuerentur.

I. Gothofredus haec tentat: Nomina inter heredes pro portionibus hereditariis ercta cita sunto. Caeterarum familiae rcrum ercto non cito, si volent heredes, erctum citum faciunto: Praetor ad erctum ciendum arbitros tres dato (coll. Festo v. Erctum citumque Mull. p. 82 Gell. I. 9. § 12. et Servio ad Aeneid. VIII. v. C42. „Donatus hoc loco contra metrum sentit, dicens: citae, divisae; ut est in iure: ercto non cito, i. e. patrimonio vel hereditate non divisa; nam citus, cum divisus significat, ci longa est. Ergo citae veloces intelligamus.")

TABULA VI.

Tr. 1. Cum nexum faciet mancipiumque, uti lingua nuncupassit, ita ius esto. (VI. 1.)

Festus v. Nuncupata. (Miiller p. 173.) Nuncupata pecunia est, ut ait Cincius in libro II. de officio iurisconsulti, nomina certa, nominibus propriis pronuntiata: „Cum nezum faciet mancipiumque, uti lingua nuncupassit, ita ius esto": ita, uti nominarit locutusve erit, ita ina esto. cf. Cic. de officiis III. 16. § 65. cit. ad fr. 2. h. t. Cic. de Orat. I. 57. § 245. Vide etiam fr. 2. 48. D. de pactis. (2. 14.)

Nuncupare, norainare valere apparet in legibus, ubi nuncupatae pecuniae sunt scriptae. (Varro d. L. L. VI. 60. Mflll. p. 96.)

Cf. Gai I. 119. II. 100. Ulp. in fr. Vat. § 50. de Scheurl, Nexum p. 21. sq. Bachofen, Nexum 12. Huschke, Nexnm 23 sq.

fr. 2. Adversus infitiantem eo nomine dupli poenam slatui. (VI. 2.)

Cicero de officiis III. 16. § 65. Cum ex XII tabnlis satis esset ea prae8tari qnae essent lingua nuncupata, qnae qui infitiatus esset dupli poenam subiret: a iureconsultis etiam reticentiae poena est constituta.

fr. 3. Usus auctoritas funfii biennium, ceterarum rerum annus esl. (VI. 5.) Cicero Topica cap. 4. § 23. Quod in re pari valet, valeat in hac quae par est, ut: Quoniam usus anctoritas fundi biennium eat, sit etiam aedium: at in Lege aedes non appellantur, et sunt cetentrum rerum omnium, quariun annuus est usus.

Cic. pro Caecina c. 19. § 54. Lex usum et auctoritatem fundi iubet esse biennium. At utimur eodem iure in aedibus quae in Lege non appellantur. Cf. Gai II. 42. 64. Theophil. ad Inst. II. 6. pr.

fr. 4. De trinoclio usurpandi causa. (VI. 6.)

Gai. Inst. I. 111. Lege XII Tabularum cautum est, ut si qna nollet eo modo in manum mariti convenire, ea quotannis trinoctio abesset atque eo modo cuinsque anni usum interrumperet.

Gellius 111. 2. § 12. 13. Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legt, non esse usurpatam mulierem, quae cum Kalendis lanuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem quartum Kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex XII tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posterioris sex horae alterius anni essent qui inciperet ex Kalendis. (Eadcm repctuntuv apud Macrob. Saturn. I. 3. cf. etiam Cic. pro Flacco c. 34. § 84.)

GSklST IxSTITUTIONKS. h

fr. 5. Si qui in iure manum couserunt — (VI. 7.)

Gellius XX. 10. § 7—9. „Manum conserere." Nam de qua re dieceptatur in iure, in re praesenti, sive ager Bive qnid aliud est, cum adversario eimul manu prendere, et in ea re softemnibus verbis vindicare, id eBt „Vindicia". Correptio (consertio?) manus in re atque in loco praesenti apud Praetorem ex XII tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: „Si qui in iure manum conserunt." Sed postquam Praetores propagatis Italiae finibus, datis iurisdictionibus negotiis occupati, pro/icisci vindiciarum dicendarum causa ad loginquas res gravabantur, institutum est contra XII tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apucl Praetorem mannm consererent, sed „ex iure manum consertum" vocarent, id est alter alterum ez iure ad conserendam manum in rem de qua ageretur vocaret, atque profecti simul in agrum de quo litigabatur terrae aliquid ex ep, uti unam glebam, in ius in urbem ad Praetorem deferrent, et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. (adde Cic. pro Mnrena c. 12. cf. Ulp. in fragm. Vat. § 60.)

fr. 6. Vindicias dari secundum libertatem. (VI. 8.) vid. PomponiuB fr. 2. § 24. D. de Or. Iur. (I. 2.)

Livius III. c. 44. Advocati puellae, cum Virginium reipublicae causa dixissent abesse, biduo adfuturum, si nuntiatum ei sit; iniquum esse absenteni de liberis dimicare; postulant, ut rem integram in patris adventum difierat (Appius Claudius), lege ab ipso lata vindicias det secundum libertatem.

Dionys. Halic. XI. 30. acou-azos lig SovXeiav iXev&CQias dyouivov, Utj zbv dwatQovuevov zr)v iXev&eQtav, dXXd zov wvXdxxovxa, Hvqiov elvat ui%Qt SinTjg. itprj xe 8td noXXdg alxiaq nQoar]netv zu> 'Annim wvXdxxetv xovzo zo 8inatov Xqcozov uiv, ozi zov vouov zovzov dua zots aXXots iv zats ScoSetta 8iXzots dviyQaipev x. z. X. [ut eius qui ex libertate in servitutem asseritur, non is qui in servitutem, sed is qui in libertatem asserit, dominus sit pendente lite; multasque ob causas hoc ins ab Appio servandum dicebat: primum quia banc legem una cum ceteris in XII tabulis scripserat etc.]

Gothofredus fi*. 5. et 6. ita restituere tentat: Si qui in iure manum conserunt, secundum eum qui possidet; ast si qui quem liberali causa manu adserat, secundum libertatem vindicias dato.

fr. 7. Tignum iunctum aedibus vineaeque et concapet ne solvito. (VI. 9.)

fr. 8. In eum qui iunxit actionem dupli dari. (VI. 10.)

fr. 9. Quandoque sarpta donec dempta erunt — (VL 11.)

Festus v. Tignum, non solum in aedificiis, quo utuntur, appellatur, sed etiam in vineis, ut est in XII: „Tignum iunctum aedibus vineave et concapu (Schoell: e concapi. Hugo: sei concapit) ne solvito (Mull. p. 364. et 365. not.)

Ulpianus fr. 1. pr. D. de tigno iuncto. (47. 3.) Lex XII tabularum neque solvere permittit tignum furtivum aedibus vel vineis iunctum neque vindicare. Quod providenter Lex (XII) effecit, ne vel aedificia sub hoc praetextu diruantur, vel vinearum cultura turbetur; sed in eum qui convictus est iunxisse in duplum dat actionem.

Festus v. Sarpuntur, vineae i. e. putantur; ut in XII: „Quandoque sarpta donec dempta erunt." (Mvill. p. 348.) Cfr. 69. D. de rei vind. (6. 1.)

Tigni appellatione in lege XII tabularum omne genus ruateriae ex qna aedificia constant significatur. (Gai fr. 62. D. de V. S.)

Cf. Inst. II. 1. § 29. PauL fr. 98. § 8. D. de solut (46. 3.) fr. 23. § 6. D. de rei vind. (6. 1.) ft. 6. D. ad exhibendum (10. 4.) fr. 63. D. de donat. inter vir. (24. 1.)

Huschke in Comm. ad 1. XII tab. de tigno iuncto (Vratisl. 1837. 4. cf. Richter krit. Jabrb. 1838. p. 396.) Festi locos ita composuit: Tignum iunctum aedibus vineave si concapit, ne solvito; neque vinea sarpta quandoque, donec dempta erunt tigna, vindicito; ast qui iunxit duplione damnum decidito. Sed cf. SchoelL pag. 104 sq. Becking Pand. § 140. not. 23. Puchta Inatit. § 232. dd. Windscheid, Pand. § 188. not.

TABULA VIL

fr. 1. Ambitus parietis sestertius pes esto. (VIII. 1.)

PaultjB Diac. ex Festo v. Ambitus, proprie dicitur inter vicinorum aedificia Iocub duorum pedum et semipedis ad circumeundi facultatem relictus. • (Mfill. p. 16. et eod. pag. 5: ambitus dicitur circuitus aedificioruni patens in latitudinem pedes duos et semissem; in longitudinem idem quod aedificium.)

Varro de L. L. V. 22. Etiam ambitus est quod circumeundo teritur; nam ambitus circuitus, ab eoque XII tabularum interpretes ambitus parietis circuitum eeee describunt. (Mfill. p. 9.) ..

Volusius Maecianus de asse: Sestertius duos asses et semissem. — Lex etiam XII tabularum argumento est, in qua duo pedes et semis seatertius pes vocatur. Cf. fr. 14. D. ae servit. praed. urb. (8. 2.) fr. 2. De finium ratione ad exemplum legis Soloniae instituta. (VIII. 3.)

Gai libro IV. ad L. XII tab, fr. 13. D. finium regund. (10. 1.) Sciendum est in actione finium regundorum illud observandum esse, quod ad exemplum quodammodo eius legis scriptum est quam Athenis Solonem dicunt tnlisae; nam illic ita est: 'Kdv xis aljUiaCav Hccq' aXXoxQCcp 1'oqcco OQVyjj, xov opov ftij naC/a§aCviiv idv xti%Cov, noSa dnoXtCntiv idv Si olnrjfia, Svo noSaf idv St xdcpQov tj (Sodoov oQvxxtj, ooov xb fldfros y, xoaovxov dnoXtCntiv idv Si cpoeao, ooyvidv iXaCav 8i *al ovnrjv ivvia noSag dno xov Cixioxqcov cpvxtvtiv, xd Si SiXa SivSQa nivxt noSas. [Si quis sepem ad alienum praedium fixerit.infoderitque, terminum ne excedito: si maceriam, pedem relinquito: si vero aedificium, pedes duos: ai fossam aut scrobem fedent, quantum profunditatis habuerint, tantum apatii relinquito: si puteum, sex pedes: at vero oleam aut ficum ab alieno ad novem pedes plantato, ceteras arbores ad pedes quinque.] fr. 3. Hortus. — Heredium. — Tugurium. (VIII. 6.)

Plinius Hi»t. Naturalis XIX. 4. 50. In XII tabulis legum nostrarum nusquam nominatur villa; semper in significatione ea hortus; in horti vero heredinm.

Featus v. Tuguria, a tecto appellantur domieilia rusticorum sordida. — Quo nomine .... tione XII ait etiam . . . (Mull. p. 355.) cf. Pomp. fr. 180 de V. S. (50. 16)

Pauius D. ex Festo v. Hortus, apud antiq. omnis villa dicebatur. (Miill. 102.)

Idem v. Heredium, praedium parvulnm. (Mflll. 99.) fr. 4. 5. Finibus regundis tres arbitros dandos, si vicini iurgant. (VIII. 4. 5.) Cicero de Legg. I. 21. § 55. Ex hac autem non rerum, sed verborum discordia controversia nata est de finibus: in qua quoniam usucapionem XU tabulae intra quinque pedes esse noluerunt, depasci veterem possessionem Academiae ab hoc acuto homine non sinemus; nec Mamilia lege singuli, sed ex his (XII tab.) tres arbitri fines regemus.

Nonius Marcellus de proprietate sermonis cap. 5. § 34. (pag. 430.) Iurgium et lis hanc habent distantiam: iurgium levior res est, siquidem inter benevolos aut propinquos dissensio vel concertatio iurgium dicitur; inter inimicoB dissensio lis appellatur. M. Tullius de Republ. Lib. IV.: Admiror, nec rerum Bolum, sed verborum etiam elegantiam: „Si iurgant," inqnit. Benevolorum concertatio, non lis, ut inimicorum, sed iurgium dicitur. Et in Bequenti: Inrgare igitur Lex putat inter se vicinos, non litigare.

Theod. Arcad. in Theod. Cod. II. 26. c. 6. Cunctis motionibus et machinis amputatis, finalibus iurgiis ordinem modumque praescripsimus, ac de eo tautum spatio, hoc est pedum quinque, qui veteri iure praescripti sunt, sine observatione temporia arbitros iussimus iudicare etc. Cf. Rudorff Gromatisohe Institutionen p. 433 sqq. fr. 6. De viae latitudme. (VIII. 10.)

Gaius fr. 8. D. de servitut. praed. ruetic. (8. 2.) Viae latitudo ex lege XII tabularum in porrectnm octo pedea habet; in anfractum, id est ubi flexum est, sedecim.

Varro de L. L. VII. 15. Anfractum est flexum, ab origine duplici dictum, ab ambitu et frangendo; ab eo leges iubent in directo pedum octo esse, in anfracto sexdecim, id est in flexu. (Mull. p. 124.) Cf. Festus v. Viae. Cels fr. S. in fine D. queinadm. servit. amitt. (8. 6.) Iavol. fr. 13. § 2. 3. D. de serv. praed. rust. (8. 8.)

fr. 7. Quomodo via immunita utendum sit. (VIII. 11.)

Cicero pro Caecina cap. 19. § 54. Si via sit immunita, iubet (lex XII) qua velit agere iumentum.

Festus v. Viae, sunt et publicae per quas ire, agere, vehere omnibus licet: privatae, quibus vetitum uti... praeter eorum quorum Bunt privatao. ln XU est: Amsegetes vias muniunto: dionisam lapides sunt. omsamdi lapidas. qua volet iumenta agito. (Mull. p. 371.) cf. Zeitschr. fflr gesch. Rechtsw. XII. 399. XIV. 144. et nunc Mommsen ad Festum, qui locum ita composuit: viam muniunto: si sam (eam) dilapidassint, qua volet iumentum agito. Cf. Feetum: Dilapidata, lapide strata. fr. 8. Si aqua pluvia noceM. (VIII. 9.)

Pomponius fr. 21. D. de statuliberis. (40. 7.) Et quod ita scriptum est: „videbitur," pro hoc accipi debet: videri poterit; sic et verba XII tabularum vcteres interpretati sunt: si aqua pluvia noceitt, id est si nocere poterit

Paulus fr. 5. D. ne quid in loco publ. (43. 8.) Si per publicum locum rivus aquaeductus privato nocebit, erit actio privato ex lege XII tabularum, ut noxa domino sarctatur.

Cicero Topic. c. 9. § 38. 39. — ut aqua pluvia ultimo genere ea est qnae de coelo veniens erescit imbri; sed propiore loco, in quo quasi ius arcendi continetur, genns est aqua pluvia nocenB, eius generis formae, loci vitio et manu nocens; quarum altera iubetur ab arbitro cobrceri, altera non iubetur. fr. 9. De arboribus circumcidendis. (VIII. 7.)

Ulpianus fr. 1. § 8. D. de arboribus caedendis. (43. 27.) Quod ait Praetor, et lex XII tabularum efficere voluit, ut quindecim pedes altius rami arboris circumcidantur; et hoc idcirco effectum est, ne umbra arboris vicino praedio noceret. Cf. Pomponius fr. 2. D. eod. Paul. S. R. V. 6. 5 13. Festus v. Sub

lUCftfG

fr. 10. De glande legenda. (VIII. 8.)

Pliniua Hist. Nat. XVI. 5. Cautum est praeterea lege XII tabularum, ut glandem in alienum fundum procidentem liceret colligere.

Gaius libro IV. ad L. XII tab. fr. 236. § 1. de V. 8.: Glandia appellatione omnis fructus continetur, ut Iavolenus ait, exemplo Graeci sermonis, apud quos omnes arborum species aiooSQva appellantur. fr. 11. Venditas res et traditas non aliter emptori adquiri, quam si is pretium venditori solverit vel alio modo ei satisfecerit. (VI. 4.)

vid. Inst. II. 1. § 41. Theophilus h. 1. et Pompon. fr. 19. D. (181.) Sed cf. Ihering, Geist des rOm. Rechts II. 568. Exner, Tradition 338. fr. 12. Statu liberum, emptori dando pec, ad libertatem pervenire. (VI. 3.)

Ulpiani fragm. II. 4.: Sub hac conditione liber esse iussus, si decem milia heredi dederit, etsi ab herede abalienatus sit, emptori dando pecuniam ad libertatem perveniet; idque iex XII tabularum iubet.

Cf. Pomp. fr. 29. § 1. Modest. fr. 26. D. de statuliberis. (40. 7.)

Statidiber est qui testamento certa conditione proposita iubetur esse liber; et si per heredem stat, quominus statuliber praestare possit quod praestare debet, nihilominus liber esse videtur. (Festus v. Statuliber Mflll. p. 314.)

TABULA VIII.

fr. 1. Si quis malum carmen incanlassit quod infamiam faceret alleri, cum fustibus feriri. (VII. 8.)

Cicero de Repnbl. libro IV. apud Augustinum de civit. dei II. 9.: Nostrae — XII tabulae cum perpauCas res capite sanxissent, in his hanc quoque sanciendam putaverunt: „Si quis occentavisset," sive carmen condidisset quod infamiam faceret flagitiumve alteri. (Orell. IV. 1. pag. 476.)

« PreviousContinue »