Page images
PDF

DUODECIM TABULARUM FRAGMENTA.

TABULA. L

fr. 1. Si in ius vocat ilo. ni it, antestator: igitur em capito. (Goth. I. 1. 2.)

Porphyrio ad Horat. Satyr. I. 9. v. 76. Adversarius molesti illius Horatium consuluit, an permittat se antestari, iniecta manu extracturus ad Praetorem, quod vadimomo non paruerit. De hac autem lege XII tabularum his verbis cautum erat: „Si vis vocationi tantestamini igitur en capito. Antestari." est ergo ante(te)stari, scilicet antequam mannm iniiciat.

Cicero de Legg. II. 4. § 9. A parvis, Quinte, didicimus, Si in ius vocat, atque alias einsmodi leges nominare.

Lucilius Satyr. XVII. Si non it, capito, inqnit, eum; et si calvitur, ergo far dominnm. (apud Noninm Marcellnm de proprietate serm. v. calvitur, pag. 7.)

Igitur nnnc qnidem pro completionis significatione valet, quae est ergo; sed apud antiqnos ponebatur proinde, et postea, et tum. (Festus h. v. Mull. p. 105.)

Em, pro eum. (Paul. Dial. ex Festo h. v. pag. 77. Mflll.) fr. 2. Si calvitur pedemve struit, manum endo iacito. flf. 3.)

Festus v. Struere (Mflll. p. 310. 312.) Struere antiqui dicebant pro adicere, angere. — At in Dnodecim quod est: „Si calvitur, pedemve struit, manum endoiacito:" alii putant significare retrorsus ire, alii in aliam partem, alii fugere, alii gradum augere, alii minnere.

Festus v. Pedem struit, in XII significat fugit (Mflll. p. 210.)

„Si calvitur" et moretar et frustretnr. Inde et calummatores appellati sunt. (Gaius libro L ad L. XH tab. fr. 233. pr. D. de V. S.) fr. 3. Si morbus aevitasve vitium escit, qui in ius vocabit iumentum dato. si nolet, arceram ne sternito. (I. 4.)

Gellius Noct. Attic. XX 1. § 24. Verba sunt haec de Lege: '„Si in ius vocat, si morbus aevitasve vitium escit, qni in ius vocabit iumentum dato; si nolet, arceram ne sternito."

Arcera planstrnm est rusticnm, tectum undiqne quasi arca. Hoc autem vehicnli genere senes et aegroti vectari solent. Varro ytQovxoSiSaenaltp: „Vehebatur cnm uzore vehiculo semel aut bis anno cnm arcera: si non vellet, non sterneret." (Nonius Marcellus De propriet. sermon: h. v. pag. 65.)

Arcera, quae etiam in XII tabulis appellatnr; quod ez tabulis vehiculum erat factum ut arca, arcera dictum (Varro 1. lat. V. § 140. Mull.)

Escit, erit. (Paul. Dial. ez Festo h. v. p. 77. ct Mfill. p. 386.) fr. 4. Assiduo vindex assiduus esto; proletario iam civi quis volel vindex esto. (I. 6.)

Gelhns Noct Attic. XVI. 10. § '6. Ennius verbnm hoc ez XII tabulis vestris accepit, in quibus, si recte commemini, ita scriptum est: „Adaiduo vindez adsiduus esto. proletario iam civi quis volet vindez esto."

Cicero Top. c. 2. § 10. Cum Les Aelia Sentia assiduo vindicem assidnum esse iubeat, locupletem iubet locupleti: locuples enim est assiduus, ut ait Aelius, appellatns ab asse dando. (Adde de Republ. II. 22. § 40.)

1'roletarii dicti sunt plebei qui mhil reipublicae exbibeaut, sed tautum prolem sufficiant. (Nonius Marcellus De gropriet. sermon. b. v. pag. 67.)

Proletarii cives dicebantur qui in plebe tcnuissima erant, et non amplius quam
mille et quingentos aeris in censum deferebant (Nonius cit. pag. 155.)
Cf. Paul. Diac. ex Festo v. assiduns (Miill. p. 9.)

fr. 5. De Fortibus et Sanatibus. (IX. 2.)

Festus v. Sanates. Sanates dicti sunt qui supra infraque Romaui habita-
verunt: quod nomen his fuit, quia cum defecissent a Romanis, brevi post redi-
emnt in amicitiam, quasi sanata mente. itaquc in XII cautum est: „Ut idem
iuris esset Sanatibus, quod Forctibus," id est bonis et qui nunquain defecerant
a populo Romano. (Miill. pag. 348.)

Eiusdem alio loco (Muller pag. 321) fragmentum extat tale: , in XII.

Nex .... Forti Sanati .... id est bonor ...." Quod Muellcr ita restitncre
conatus est: „Nexi solutique, ac forti, Sanattsgue idem ius csto," id est bonorwm,
ct qai defecerant sociorum etc. etc. Cf. Huschke, Nexum pag. 245 sqq.

llorctum et Forctum pro bono dicebant. (Puulus Diac. eod. pag. 102.)

Forctes, boni et frugi, sive validus. (Paul. Diac. eod. p. 84.)

IV. C). Hem ubi pacunt, orato. (I. 7.)

fr. 7. Ni pacuut, in comitio atit in foro ante meridiem causam coniciunto.

Com perorant ambo praescutes. (1. 8.)

Rh. ad Herennium. II. 13. § 20. Pacta sunt quae legibus observanda sunt,

hoc modo: „Rem ubi pacunt, orato; ni pacunt, in comitio aut in foro ante

meridiem causam coniciunto."

Quiuctil. Inst. Orat. I. C. Cmn in XII legeremus: Ni Ita Pacixt.

Antiqui „pago" quoque dieebant pro paciscor. (Priscianus Art. grammatic.

X. 5. § 32.)

Testes sunt XII tabulae, ubi est: „Ni pagunt," per hanc foimam, quod

male quidam per C enuntiant; est enim praepositum eins pepigi, a pango, ut

tango tetigi, non paxi, ut a dico dixi. (Terentius Scaurus De orthographia

pag. 2253. Putsch.)

Gellius XVII. 2. § 10. In XII autem tabulis verbum hoc ita Bcriptum est:

„Aute meridiera causain conscito (coniciunt,, Hertz.), quom perorant ambo prac-

sentes."

Horarum nonien non minus annos CCC Romae ignoratum esse credibile est;

nam in XII tabulis nusquam nominatas horas invenies ut in aliis postea lcgi-

bus, sed: „antc meridiem,-" eo videlicet, quod partes diei bifariam tum divisi

meridies discernebat. (Censorinus De die natali. c. 23.)

Conicito cf. Gai IV. 15.

fr. 8. Post meridiem praesenti stlitem addicito. (I. 9.)

IV. 9. Sol occasus suprema tempestas esto. (I. 10.)

Gellius XVII. 2. § 10. „Sole, inquit, occaso." — In XII autein tabulis vcr-

bum hoc ita scriptum est: „Ante meridiem causam conscito (coniciunt, Hcrtz),
quom perorant ambo praesentes. Post meridiem praesenti stlitem addicito. (Si
ambo praesentes) sol occasus suprema tempestas esto.

Festus v. Suppremum. Alias extremum significat; ut in legibus XII: „Solis
occasus diei suprema tempestas esto." (Mfill. p. 305.)

Varro de L. L. VI. 3. Suprema, summum diei, id a superrimo. Hoc tem-

pus XII tabulae dicunt occasum esse solis. Sed postea Lex Plaetoria id quo-

que tempus iubet esse supremum quo praeco in comitio supremam pronuutiavit

populo. (Miill. pag. 74.)

Varro ibid. VII. 61. Supremum a superrimo dictum; itaque in XII tabulis

dicunt: „Solis occasu diei suprema tempestas esto." (Mull. pag. 141.)

Macrobius Saturnal. I. 3: „Deinde a mane ad meridiem, hoc est ad me-

dium diei: inde iam supra vocatur tempus occiduum: et mox suprema tempe-
stas, hoc est diei novissimum tempus; sicut expressnm est in XII tabulis: „Solis
occasus suprema tempestas esto."

Censorinus de die natali c. 24. est in XII tabulis scriptum sic: „Sol oc-
casuB suprema tempestas esto."

fr. 10. Vades — Snbvades. (II. 1.)

Gellius XVI. 10. § 8. Sed enim cum proletarii et adsidui, et sanates, et vades et subvades, — evanuerint, omnisque illa XII tabulamm antiquitas — consopita sit etc. Cf. etiam Gai IV. 184.

TABULA II.

fr. 1. de sacramenlo quingenario et quinquagenario vid. Gai IV. 14. fr. 2. — Morbus sonticus — aut stalus dies cum hoste — quid horum fuit vitium iudici arbitrove reove, eo dies diflensus esto. (II. 2.)

Gellius XX. 1. § 27. Ceteroqui morbum vehementiorem, vim graviter nocendi habentem, legum istarum scriptores alio in loco non per se morbum, sed morbum sonticum appellant.

Sonticum morbum in XII, ait Aelius Stilo, certum cum iusta causa. (Festus h. v.)

Cicero de officiis. I. 12. §37. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant XII tabulae, ut: „Status dies cum hoste," itemque „Adversus hostem aetema auctoritas."

Festus v. Beus, nunc dicitur qui causam dicit; et item qui quid promisit spoponditve ac debet. — Capito Ateius exemplo adiuvat interpretationem. Numa [nam?] in secunda tabula secunda lege, in qua scriptum est: „Quid horum fuit unum iudici arbitrove reove, eo die ditfensus esto." (Mflll. pag. 273.)

Ulpianus fr. 2. § 3. D. si quis cautionibus. (2. 11.) Quemadmodum potuit se sistere qui adversa valetudine impeditus est? et ideo etdam lex XII tabularum: Si iudex vel alteruter ex litigatoribus morbo sontico impediatur, iubet diem indicii esse diffisum.

Cf. etiam Gellius. XVI. 4. § 3. 4. (militibus scriptis dies praefiniebatur, — deinde iusiurandum, ut adessent, his additis exceptionibus: — morbus sonticus, — status condictusve dies cum hoBte, rel.) fr. 3. Cui testimonium defuerit, is terliis diebus ob portum obvagulatum ito. (II. 3.)

Festus v. Portum, in XII pro domo positum omnes fere consentiunt: „Cui testimoniiim defuerit, is tertiis diebus ob portum obvagulatum ito." (Mfill. p. 233.)

Festus v. Vagulatio, in lege XII tabularum significat quaestionem cum convicio: „Cui testimonium defuerit, is tertiis diebus ob portum obvagulatum ito." (Mull. 375.) Cf. Haubold opuscula I. p. 147 sqq.

Gaius libro I. ad L. XII tab. fr. 18. D. de in ius voc. (2. 4.): Flerique putaverunt nullum de domo sua in ias vocari licere: quia domus tutissimum cuique refugium atque receptaculum sit; eumque qui inde in ius vocaret vim inferre videri. (Sed etiam a vinea et balneo et theatro nemo dubitat in ius vocari licere, Gai fr. 20. eod.)

TABULA IIL

fr. 1. Aeris confessi rebusque iure iudicatis triginta dies iusti sunto. (III. 4.)

fr. 2. Post deinde manus iniectio esto: in ius ducito. (III. 5.)

fr. 3. Ni iudicatum facit aut quis endo eum iure vindicit, secum ducito, vincito aut nervo aut compedibus: quindecim pondo ne maiore [minore?], aut si volet minore [maiore?] vincito. (III. 6.)

fr. 4. Si volet, suo vivito. ni suo vivit, qui eum vinctum habebit libras farris endo dies dato. Si volet, plus dato. (III. 7.)

Gellius XX. 1. § 42—46. Confessi igitur aens ac debiti iudicatis triginta dies sunt dati conqnirendae pecuniac causa, quam dissolverent: eosque dies Decemviri iustos appellaverunt, velut quoddam iustitium, id est iuris inter eos quasi interstitionem quandam et cessationem, quibus diebus nihil cum his agi iure posset. Post deinde, nisi dissolverent, ad Praetorem vocabantur et ab eo quibus erant iudicati addicebantur, nervo quoque aut compedibus vinciebantur. Sic enim sunt opinor verba Legis: „Aeris confessi rebusque iure iudicatis" et c. quac supra fr. 1—4. scripta suut. (in versu 4 tamen alii legunt: quis endo eo in iuve vindicit cf. SchSll pag. 92). Cf. Gellius XV. 13. Gai III. 78. 79. IV. 21. Gai fr. 7. et Dlp. fr. 4. § 6. D. de re iudicata. (42. 1.)

Verbum vivere quidam putant ad cibum pertinere. Sed Ofilius ad Atticum ait bis verbis et vestimenta et itramenta contineri; sine his enim neniinem vivere posse. (fr. 284. § 2. D. de V. S. Gai lib. II. ad legem XII tabularum.)

fr. 5. Sexaginta. dies in vinculis eum retineri. (III. 8.)

Gellius XX. I. § 4G. 47. Erat autem ius interea paciscendi; ac nisi pacti forent, babebantur in vinculis dies sexaginta. inter eos dies trinis nundinis continuis ad Praetorem in comitium producebantur, quantaeque pecnniae iudicati essent, praedicabatur. Tertiis autem (cf. fr. sequ.)

fr. 6. TERTUS NUNDINIS PARTES SECANTO. SI PLU8 MINUSVE SECUERUNT SE FRAUDE ESTO. (III. 9.)

Gellius XX. 1. § 47—49. Tertiis autem nundinis capite poenas dabant ant trans Tiberim peregre venum ibant. Sed eam capitis poenam sanciendae, sicut dixi, fidei gratia horriiicam atrocitatis ostentu novisque terroribus metuendaui reddiderunt: Nam Bi plures forent quibus reus esset iudicatus, secare, si vellent, atque partiri corpus addicti sibi hominis permiserunt. Et quidem verba ipsa Legis dicam, ne existimes invidiam me istam forte formidare: „Tertiis, inquit, mindinis partis secanto. Si plus minusve secuerunt, se fraude esto."

Quintil. Instit Orat. III. 6. §61. Sunt enim quaedam non laudabilia natura, sed iure concessa: ut in XII tabulis debitoris corpus inter creditores dividi licuit, quam legem mos publicus repudiavit.

Tertullianus Apologetic. c. 4. Sed et iudicatos in partes secari a crcditoribus leges erant: consensu tamen publico crudelitas postea erasa est, et in pudoris notam capitis poena conversa est bonorum adhibita proscriptione: sufiundere maluit hominis sanguinem, quam eflfundere. fr. 7. Adversus hostem aeterna auctoritas. (III. 3.)

Cicero De officiis. I. 12. § 87. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant XII tabulae, ut — „adversus hcstem aeterna auctoritas."

Gaius libro II. ad L. XII Tab. fr. 234. pr. de V. S. (60. 1G.) Qnos nos hostes appellamus, eos veteres perduelles appellabant, per eam adiectionem indicantes cum quibua bellum esset.

TABULA IV.

fr. 1. Monstrosos partus interficere licere. (IV. 1.)

Cicero de Legib. III. 8. § 19. Nam mihi quidem pestifera videtur (scil. Tribunorum plebis potestas), quippe quae in eeditione et ad seditionem nata sit: cuina primum ortum si recordari volumus, inter arma civium et occupatis et obsessis urbis locis procreatum videmus. Deinde cum esset cito legatus (letatus? vel necatus?) tamquam ex XII tabulis insignis ad deformitatem puer, brevi tempore nescio quo pacto recreatus multoque tetrior et foedior natus est.

Dionys. Halic. II. 16. (de lege Romuli loquitur qua concessum sit patri partum monstrosum necare \avdnr\QOv rj zeoag tv&vg dno yovrjg\ adhibitis quinque vicinis proximis.)

Cf. Rossbach R6m. Ehe not 147. fr. 2. Si pater filium ter venum duit, filius a patre liber eslo. (IV. 3.)

Ulpiani fr. X. 1: Pilius ter mancipatus, ter manumissus, sui iuris fit; id enim lex Xll tabularum inbet his verbis: n Pxteb Pilium Tku Venunduit , Vilics A PATHE LiBEB ESTo. (dtf forma futuri venunduvit vide SchSll pag. 83.) Cf. Gai. I. 182. IV. 79.

DionyBius Haiicarn. II. 27. BeQanovtmv fiiv yop 6 nga&tlg ana£, fatira rj}v iXv&t(/(av ivQaiievog aizov tov loinov nvQtog lativ viavS' 6 itQa&tig vno tov natgog, ei yeroizo iXev&CQOg, vito ta> Jtacpi itaXiv iyiveto. %uv to Sevteoov arrfunoiXr^tig te xal lXev&£Qa>&elg SovXog (ioantQ Olqxj\s toi natQog r}v. jiitit Se rt]v zgCzjjv itoaam uni)XaY.TO rov irazoog. Tovzov tov vopov Stv.a avdotg afia toig alloig aviyoa^av *dfiOij' xal iaziv iv rj Zizuqzt) zmv Xtyofitvav Sadtxa SiXztov. (Natu servus scmel venditus, deinde libertatem adeptus, in posterum est sui iuris; at filius a patre venditus, si liber fuisset factus, redibat in potestatem patris: et iterum venditus et libertate donatus servus patris, ut ante fiebat; sed post tertiam denium venditionem ex patris potestate exibat. Hanc Legem — Deeemviri inter ceteraa retulerunt; extatque in XII tabularum ut vocant quarta. Yid. ad h. 1. Scboell pag. 62. fr. 3. Si marituS uxori repudium miserit.

Cicero Philipp. II. 28. Illam suas res sibi habere iussit, ex XII tabulis claves ademit exegit.

Gaius libro III ad XII tab. fr. 43. D. ad 1. Iuliam de adulteriis (48. 5): Si ex lege repudium missum non sit etc.

C'f. Gaius fr. 2. § 1. D. de divortiis (24. 2.): In repudiis autein comprobata sunt haec verba: Tuas res tibi habeto, item haec: Tuas res tibi agito. Varro apud Non. 77. (Mulierem foras baetere jussit.) Plautus Cas. II. 2. 85. (i foras mulier.)

Hunc articulum a Dirksenio omissum merito XII tabulis revindicat Schoell. pag. 57.

fr. 4. Postumum in decem mensibus proximis post mortem patris natu/n iuslum esse. (IV. 4.)

Gellius III. 16. § 12. Comperi feminam bonis atque honestis moribus, uon ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisaet, quoniam Decemviri in decem meusibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent: sed Divum Adrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mensc partum edi posse etc.

Cf. Ulp. fr. 3. § 9. 11. 12. D. de suis et legitim. (38. 16.)

TABULA V.

fr. 1. Virgines Vestales a tutela liberas esse.

vid. Gai I. 144. 145; (sunt liberae etiam a patria potestate Gai I. 130. Ulp. X. 5. Gell. I. 12. § 9.) fr. 2. Jtes mancipi mulieris quae in tutela agnatorum sit, ne usucapiantur.

vid. Gai II. 47. (cf. Gai I. 167. II. 80. 81. et citt. Vat. fragm. § 1: proptcr Butilianam constitutionem eum qui pretitrm mulieri dedisset etiam uaucapere.) fr. 3. Uti legassit super pecunia tutelave suae rei, ita ius esto. (V. 1.)

vid. Ulpiani fragm. XI. 14. (I. 9) Gai H. 224. Inst. II. 22. pr.

Pomponiue fr. 120. de V. S. (60. 16.) Verbis Legis XII tabularum his: „Uti legassit suae rei, ita ius esto," latissima potestas tributa videtur et heredis institnendi et legata et Iibertates dandi, tutelas quoque constituendi: sed id interpretatione coangustatum est vel lege vel auctoritate iura constituentium.

Cicero de invent. II. 50. § 148. Paterfamiliaa uti super familia pecuniaque aua legaverit, ita ius esto.

Bh. ad Herennium I. 13. § 23. Paterfamilias uti Buper familia pecuniave sua legaverit, ita ius esto.

Novella IuBtin. XXII. c. 2. Uti legassit quisque de sua re, ita iua esto.

Paulus fr. 53. D. de V. S. (60. 16.) Nam cum dicitur apud veteres: „Adgnatorum gentiliumque," que pro separatione accipitur. At cum dicitur: „Supra pecuniae tutelaeve suae," tutor aeparatim sine pecunia dari non poteet.

De tutela testamentaria hac lege confirmata vide etiam Ulp. XI. 14. Paul. fr. 20. D. de testam. tut. (26. 4:)

De manumiasionibua testamento hac lege confirmatis vid. Ulp. I. 9. Paul. fr. 80. de V. S. (50. 16.) fr. 4. Si intestato moritur cui suus heres nec escit, adgnatus proximus familiam habeto. (V. 2.)

Ulpiani fragm. XXVI. 1. et Collatio Leg. Mosaic. et Bom. XVI. 4.

« PreviousContinue »