Page images
PDF

conlactaneum manumittat. sed et

illae causae, quas superius u»-] in servo minore xxx annorum exposuimus, ad hunc quoque casum de quo loquimur adferri possunt. item ex diverso hae causae, quas in minore xx annorum domino rettulimus, porrigi possunt et ad servum minorcm xxx annorum.

§ 40. Ctim ergo certus modus manumittendi minoribus xx annorum dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, eveniit, ut qui xnn annos aetatis expieverit, licet testamentum facere possit, et in eo hercdem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annorum xx, libertatem servo dare non potest* § 41. Et quamvis Latinum facere velit minor xx annorum dominus, tamen nihilominus debet apud consilium causam probare, ct ita postea inter amicos* manumitterc.

trem sororemve naturales aut paedagogum aut nutricem, educatorem aut alumnum alumnamve aut collactaneum manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ducatur, nisi iusta causa impediat; et qui manumittitur piocuratoris habendi gratia ne minor septem et decem [al. XV 111} annis manumittatur. (§ 6.) Semei autem causa adprobata, sive vera sive. falsa sit, non retractatur.

(§ 7.) Cum ergo certus modus manumittendi minoribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, eveniebat, ut qui quatuordecim annos aetatis expleverit, licet testamentum facere possit, et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis viginti, Iibertatem servo dare non poterat. quod non erat ferendum, si [enim] is cui totorum bonorum in testamenlo disposilio data erat uni servo libertatem dare non permittebatur: quare nos siuiiliter ei, quemadmodum

alias res, ita et servos suos in ullima voluntate disponere quemadmodum vohierit, permittimus, ul et libertatem eis possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est, et propter hoc ante vicensimum aetatis annum antiquitas libertatem servo ilare prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes, non aliter minori viginli annis libertatem in tcstamento dare servo suo concedimus,b nisi septimum et decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerit. cum enim antiquilas huiusmodi aetati et pro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare credattir, ut et ad libertates dandas servis suis possint provenire [al. pervenve]?

[ocr errors][merged small]

*) sic Cod.; idem soloecismus est in Iustin. Insi h. 1.: nt poterat. **) Cod. Ver. h. 1. et ubiqne exhibet Fufia. cf. Act. Philolog. Wirceburg. 1808. pag. 127.

a) cf. pag. 11. not. a. et Gai. I. § 44.

b) novnm ius hoc ipso loco introductum, mox denuo mntatum est nov. 119. c. 2.

dus constitulus est in servis testamento manumittendis. (§ 43.) nam ei qui plures quam duos neque plures quam decem servos habebit, usque ad partem dimidiara eius numeri manumittere permittitur. ei vero qui plures quam x neque plures quam xxx servos babebit, usque ad tertiam partem eius numeri manumittere permittitur. at ei qui plures quam xxx, neque plures quam cenlum habebit, usque ad partem quartam potestas manumittendi datur. novissime ei qui plures quam c, nec plures quam D habebit, ncn plures manumittere permittitur, quam quintam partem. ueque plures numerantuT, sed praescribit lex, ne cui plures manumittere liceat quam c. quodsi quis unum servum omnino aut duos habet, de eo hac Uge nihil cautum est; et ideo liberam habet potestatem mauumittendi. (§ 44.) Ac ne ad eos quidem omnino haec lex pertinet, qui sine testamento manumittunt. itaque licet iis, qui vindicta aut censu aut inter amicos manumittunt, tolam familiam liberare, scilicet si alia causa non inpediat iibertatem. (§ 45.) Sed quod de numero servorum testamento manumittendorum diximus, ita inlellegemus, ne umquam ex eo numero, ex quo dimidia aut tertia aut quarta aut quinta pars liberari pntest, pauciores manumittere liceat, quam ex antecedenti numero licuit. et hoc ipsa lege provisum est erat enim sane absurdum, ut x servorum domino quinque liberare liceret, quia usque ad dimidiam partem eius numeri manumittere ei conceditur, domino vero xn servos habenti non plures liceret manumittere quam nn. \tetn eis qui plures quam x neque *** [desunt lin. 24].* (§ 46.) Nam et si testamento scriptis in orbem servis libertas data sit, quia nullus ordo manumissionis invenitur, nulli Uberi erunt; quia lex Fufia Caninia quae in fraudem eius facta sint

Caninia certus modus constitutus erat in servis testamento manumittendis. quam, quasi Iibertatibus [al. libertatis] impedientera et quodammodo invidam, tollendam esse censuimus,1 cum satis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertatc donare, nisi alia causa impediat libertati [al. libertatem], morientibus autem huiusmodi licentiam adimere.

1) est tit. Cod. de Lege Fur Canln.

*) loco huiua pagina Cod. Ver. quae legi nequit Gai. Epii I 2. § 2. haec eihibet: Nam si aliquis in testamento plures manumittere voluerit, quam quot eontinet numerus supra scriptus, ordo servandus est: ut illis tantum libertas valeat, qui prius manumissi sunt, usque ad illum numerum, quem explanatio continet superius comprehensa; qui vero postea supra constitutum numerum manumissi leguntur, in tervitute eos certum est permanere. Quodsi non nominatim servi vel ancillae in testamento manumittantur, sed confuse omnes servos suos vel ancittas is qui testamentum facit liberos facere voluerit, nulli penitus firma esse iubetur hoc ordine data libertas. sed omnes in servili condicione, qui hoc ordine manumissi sunt, permanebunt. nam et si ita in testamento servorum manumissio adscripta fuerit, id est in circulo, ut qui prior qui posterior nominatus sit, non possit agnosci, nulli ex his libertatem vaiere manifestum est rel. cf. Gai. I. 139. II. §. 239. Ulp. I. § 24. 25.

rescindit. sunt etiam specialia senatusconsulta, quibus rescissa sunt ea quae in fraudem eius Iegis excogitata sunt.

§ 47. In summa sciendum est, cum lege Aelia Sentia cautum sit, ut creditorum fraudandorum causa manumissi liberi non fiant, hoc etiam ad peregrinos pertinere (senatus ita censuit ex auctoritate Hadriani),* cetera vero iura eius legis ad peregrinos non pertinere.

§ 48. **Scquitur de iure personarum alia divisio.* nam quaedam personae sui iuris sunt, quaedain alieno iuri subiectae sunt. (§ 49.) Rursus earum personarum, quae alieno iuri subiectae sunt, aliae in potestate, aliae in manu, aliae in mancipio sunt. (§ 50.) Videamus nunc de his quae alieno iuri subiectae sint: nam si cognoverimus quae istae personae stnt, simul intellegemus quae sui iuris sint

§ 51. Ac prius dispiciamus de iis qui in aliena potestate sunt.

§ 52. In potestate itaque sunt servi dominorum. quae quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus dominis in servos vitae necisque potestatem esse. et quoricumque per. servum adquiritur, id domino adquiritur.b (§ 53.) Sed hoc tempore neque civibus Romanis, nec ullis aliis hominibus qui sub imperio populi Romani sunt, Iicet supra modum et sine causa in servos suos saevire. Non ex constitutione Imperatnris Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus teneri iubetur, quam qui alienum servum occiderit. Sed et maior quoque aspcri

Tit. VIII. De ms Qui sui Vbl

ALIENI IURIS SUNT.

Sequitur de iure personarum alia divisio. nam quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae sunt. rursus earum, quae alieno iuri subiectae sunt, aliae in potestate parentum, aliae in potestate dominorum sunt. videamus itaque de his quae alieno iuri subiectae sunt: nam si cognoverimus quae istae personae sunt, simul intellegemus quae sui iuris sunt.

Ac prius dispiciamus de his quae in potestate dominorum sunt.

§ 1. In potestate itaque dominorum sunt servi. quae quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animadverterc possumus dominis in servos vitae necisque potestatem esse, et quodcumque per servum acquiritur, id domino acquiritur [al. acquiri]. (§ 2.) Sed hoc tempore nullis hominibus qui sub imperio nostro sunt licet sine causa legibus cognila et supra modum in servos suos saevire. Nam ex constitutionc divi Pii Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur, quam qui servum alienum occiderit. Sed et maior aspe

[ocr errors]

las dominorum per eiusdem Principis ritas dominorum eiusdem Principis constitulionem coercetur. Nam consul- constitutione coercetur. Nam contus a quibusdam Praesidibus provin- sultus a quibusdam Praesidibus prociarurn de his servis, qui ad fana vinciarum de bis servis, qui ad aedem deortim vei ad statuas Principum con- sacram vel ad statuas Principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis fugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum saevitia, cogantur videatur dominorum saevitia, coganservos suos vendere. Et utrumque recte tur servos bonis condicionibus venfit; male enim nostro iurc uti non de- dere, ut pretium dominis daretur. bemus: qua ratione et prodigis inter- et recte: expeditenim reipublicae, ne dicitur bonorum suorum administratio. quis rem suam male utatur. cuius

rescripti, ad Aelium Marcianum emissi, verba i) « uip. fr.2. D.deMsqni •ui. haec sunt': Dominorum quidem potestatem

in suos servos illibatam esse oportet, nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed dominorum interest, ne aiixilium contra saevitiam vel famem vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querelis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt; et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet me admissum severius executurum. § 54. •Ceterum cum apud cives Romanos duplex sit dominium, (nam vel in bonis vel ex iure Quiritium vel ex utroque iure cuiusque servus esse intellegitur), ita demum servum in potestate domini esse dicemus, si in bonis eius sit, etiamsi simul ex iure Quiritium eiusdem non sit. nam qui nudum ius Quiritium in servo habet, is potestatem habere non intellegitur.

Tlt. IX. DB PATRIA POTE8TATE.

§ 55. Itcm in potestate no- In potestate nostra sunt Iiberi nostri

stra sunt liberi nostrib quos quos ex iustis nuptiis procreaverimus.

instis nuptiis procreavimus. (§ l.1) Nuptiae autem sive matrimonium

X) ef. fr. 1. D. de ritu nuptiarum. est viri et mulieris coniunctio, individuam

a) de dnplici dominio cf. Gai II. 40. 88. III. 166. Ulp. I. 16.

b) cf. fr. 4. D. de his qui sui i. (I. 6.) Ulp. libro I. Inst.: Nam civium Roma.norum quidam sunt patresfamiliarum, alii filiifamiliarum, quaedam matresfamiliarum, quaedam filiaefamiliarum. patresfamiliarum sunt, qui sunt suae potestatis, sivc puberes sive impuberes; simili modo matresfamiliarum. filiifamiliarum et filiae, quae sunt in aliena potestate; nam qui ex me et uxore mea nascitur, in mea potestate est; item qui ex filio meo et uxore eius nascitur, id est nepot meus et neptis, aeque in mea sunt potestate; et pronepos et proneptis, et deinceps ceteri.

quod ius proprium civium Romanorum cst.* fere enim nulii alii sunt homines, qui talem in filios suos habcnt potestatem, quaiem nos habcmus. idque divi Hadriani edicto quod proposuit de his, qui sibi liberisque suis ab eo civitatem Romanam petebant, significator. nec me praeterit Galatarum genlem credere hi potestatem** parentum liberos esse.

1) ex Ulp. tl, 4. D. de hi» <jul mi.

§ 56. Habent autem in potestate libtros cives Bomani, *** si cives Romanas uxores duxerint, vel etiam Latinas pcregrinasve cum quibus conubium habeant. cum enim conubium id efficiat, ut liberi patris condicionem sequantur, evenit ut non modo cives Romani fiant, sed et in potestate patris sint. (§ 57.) Unde et veteranis quibusdam concedi solet principalibus constitutionibus conubium cum his Latinis peregrinisve quas primas post missionem uxores duxerint. et qui ex eo matrimonio nascuntur, ct cives Romani et in potestatem parentum fiunt.

consuetudinem vitae continens. (§ 2.) Ius autem potestatis quod in liberos habemus proprium est civium Romanorum: nulli enim alii sunt homines, qui talem in liberos habeant poteslatem, qualem nos habemus.

(§ 3.1) Qui igitur ex te et uxore tua nascitur in tua potestate est. iteni qui ex filio tuo et uxore eius nascitur, id est nepos tuus et neptis, aeque in tua sunt potestate, et pronepos et proneptis, et deinceps ceteri. Qui tamen ex filia tua nascitur in tua potestate non est, sed in patris eius. Tit. X. DE NUPTHS.

Iustas autem nuptias inter se cives Romani contrahunt, qui secundum praecepta legum coeunt, masculi quidem puberes, feminae autem viripotentes, sive patresfamilias sint sive filiifamilias; dum tamen filiifamilias et consensum* habeant parentum, quorum in potestate sunt. nam hoc fieri debere, et civilis et naturalis ralio suadet in tantum, ut iussum parentis praecedere debeat. unde quaesitum est, an furiosi filia nubere, aut furiosi filius uxorem ducere possit? cumque super filio variabatur, nostra processsit decisio [o. »5. c. de nupt.^ qua permissum est, ad exemplum filiae furiosi filium quoque posse et sine patris interventu matrimonium sibi copulare secundum dalum

ex constitutione modum. § 58. Non tamen omnes nobis § 1. Ergo non omnes nobis uxores uxores ducere licet: nam a quarun- ducere libet. nam quarundam nuptiis dam nuptiis abstinere dcbemus. abstinendum est.b

*) haec verba §i 55. repetuntur in Gai fr. 3. D. de his qui aui (I. 6). Ceterum cf. fr. 4. 6. eod.

**) in potestatem est: sic Cod. Ver. — BOcking in Addendis pag. 342. edit. IV. permultos locos collegit, quibus huius aceusativi usus confirmatur, velut: in potestattm esse G. I. 65.* 67. 88. 132. Aes Salpens. c. 21; in Ubertatem emlaw. XXXVII. 56; in possessionem esse Gai IV. 153. et fr. 9. D. 41. 2. et Faulus, Ulp., Scaevola, Tryph. in Dig.; in adoptionem luibere Iavolenos fr. 107. D. 46. 1. Gai II. 136. etc.

***) ita prop. Goschen. Huschke duorum versuum spatium explere mavult ita: Justas autem nuptias contraxisse liberosque iis procreatos in potestate habere cives Bomani ita intelleguntur, si rel. De re ipsa cf. Gai J. 67. 76. 80. 88. Ulp. V. § 1—6. 8. fr. 19. 24. D. de statu hom. (I. 6.)

a) cf. fr. 2. 3. D. de ritu nupt. (23. 2.) fr. 25. § 4. D. de acquir. hered. (29. 2.); de ritu nuptiarum vid. ad Gai. I. 110 sqq. citt.

b) cf. ad. § 1—10. h. t. fr. 8. fr. 12. § 4. fr. 14. 16. 17. 39. 40. 63—66. 68. D. de ritu nupt. (23. 2.)

« PreviousContinue »