Page images
PDF

sona tria haec "concurrunt, ut maior sit annorum triginta, et ex iure Quiritium domini, et iusta ac legitima manumissione liberetur, id est vindictab aut censuc aut testamento, is civis Romamrs flt: sin vero aliquid eorum deerit, Latinus erit.

De ICANUMISSIONE VEL CAUSAE PROBATIONE.d

§18. Quod autem de aetate servi requiritur, lege Aelia Senlia introductum est. nam ea lex minores xxx annomm servos non aliter voluil manumissos cives Romanos fieri, quam si vindicta, apud consilium iusta causa manumissionis adprobata, liberati fuerint. (§ 19.) lusta autem causa manumissionis est veluti si quis filium filiamve, aut fratrem sororemve naturalem, aut alumnum, aut paerfagogum, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, apud consilium manumittat. [de Consilio Adhibendo.] (§ 20.) Consilium autein adhibetur in urbe Roma quidem quinque senatorum et quinque equitum Romanorum puberum; in provinciis autem viginti recuperatorum civium Romanorum. idque fit ultimo die conventus: sed Romae certis diebus apud consilium manumittunlur. Maiores vero triginta annorum servi semper manumitti solent, adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum Praetor aut Proconsul in balneum vel in lAeatrum eat. (§ 21.) Praeterea minor triginta annorum servus manumissttf potest civis Romanus fieri, si ab eo domino qui solvendo non erat, teslamento eum liberum et heredem relictum* — [24 versus in C. Ugi nequeuni].*

§ 22. — homines, Latini lunianif appellantur: Latini ideo, quia adsimulati sunt Latinis coloniariu; Iuniani ideo, quia per legem luniam libertatem acceperunt, cum olim servi viderentur esse. (§ 23.) Nom tamen illis permittit lex lunia8 vcl

*) Scripturae quae in hac pag. Cod. Veron. sequitur pauca vestigia extant. Gaius certe coeperat agere de altero genere libertorum, quod etiam Epitome I. 1. § 2. h. 1. indicat: Latini sunt, qui aut per epistolam, aut inter amicos, aut convivii adhibitione manumittuntur. cf. Ulp. I. 14. Inst. I. 6 5. 1.

a) cf. Dlp. I. § 6. 10. 12. 16.

b) cf. Qai IV. 16. Dlp. I. 7. fr. 23. D. de manumiss. vind. (40. 2.)

c) Dlp. I. 8. Cic. de Orat. I. 40. Liv. XLI. 9. (?) Dositheus § 19—21. (Lachm.)

d) vid. Aug. Bethmann-Hollweg Diss. de causae probatione. Berol. 1820. 8.

e) de hac causa agit Dlp. I. 14. cf. Gai II. 154. 1G0. 276. Inst. I. G. § 1. fr. 42. 57. 60. D. de hered. inst. (28. 6.)

f) de hoc genere libertorunl vid. Gai III. 56. Inst. 7. § 4. Dlp. I. 10. Dositheus cit. ad Inst. I. 5. § 1.

g) cf. Gai II. 110. 275. IJL 72. 73. Dlp. XX. 14. XXII. 3.

ipsis testamentum facere, vel ex testamento alteno capere, vel tulores testamento dari. (§ 24.) Quod autem diximus ex testamento eos capere non posse, ita intellegemus, ne quid directo hereditatis legatorumve nomine eos posse capere dicamns; alioquin per fideicommissum capere possunt.

§ 25. Hi vero qui dediticiorum numero sunt nullo modo ex testamento capere possunt, non magis quam quilibet peregrinus, nec ipsi testamentum facere possuut secundum id quod magis placuit.' (§ 26.) Pessima itaque libertas eorum est qui dediticiorum numero sunt: nec ulla lege aut senatusconsullo aut constitutione principali aditus iliis ad civitatem Romanam datur.b (§ 27.) Quin etiam in urbe Roma vel intra centesimum urbis Romae miliarium morari prohibentur; et si cdntra fecerint, ipsi bonaque eorum publice venire iubentur ea condicione, ut ne in urbe Roma vel inlra centesimum urbis Romae miliarium serviant, neve umquam manumittantur; et si manumissi fuerint, servi populi Romani esse iubentur. ct haec ita lege Aelia Sentia conprehensa sunt.

QVIBVS MODIS LATINI AD CIVITATEM HOMANAM

Perveniant.* § 28. Latini vero multis modis ad civitatem Romanam perveniunt. (§ 29.) Statim enim ex lege Aelia Sentia minores triginta annorum manumissi et Latini facti, si uxores duxerint vel cives Romanas, vel Latinas coloniarias, vel eiusdem condicionis cuius et ipsi essent, idque testati fuerint adhibitis non minus quam septem testibus civibus Romanis puberibus, et filium procreaverint, cum is filius anniculus esse coeperit, datur eis potestas per eam legem adire Praetorem vel in provinciis Praesidem provinciae, et adprobare se ex lege Aelia Sentia uxorem duxisse et ex ea filium anniculum habere: et si is apud quem causa probata est, id ita esse pronuntiaverit, tunc et ipse Lalinus et uxor eius, si et ipsa eiusdem eondicionis sit, et ipsorum filius, si et ipse eiusdem** condicionis sit, cives Romani esse iubentur. (§ 30.) Ideo autem in persona filii*** adiecimus „si et ipse eiusdem condicionis sit",

*) hic articulus (§ 28 - 36.) suppleri potest ex Ulp. tit. III. **) ita versus unus, qui errore hbrarii excidisse viaetur, suppleri solet e verbis articuli seq. De re ipsa cf. Qai I. 66. 73. 80. III. 5. 73. Ulp. III. 3. ***) ita Polenaar ductus C. secutus.

a) cf. Gai III. 76. Ulp. XX. 14. XXII. 2.

b) cf. Gai I. 07. 68. fr. 29. § 1. D. de test milit (29. 1.)

quia si uxor Latini civis Romana est, qui ex ea nascitur ex novo senatusconsulto quod auctore divo Hadriano factum est, civis Romanus nascitur. (§ 31.) Hoc tamen ius adipiscendae civitatis Romanae etiamsi so/i minores triginta annorum maDumissi et Latini facti ex lege Aeiia Sentia habuerunt, tamen postea senatusconsulto quod Pegaso et Pusione Consulibus factum est, etiam maioribus triginta annorum manumissis Latinis factis concessum est. (§ 32.) Ceterum etiamsi ante decesserit Latinus, quam anniculi filii causam probaf erit, potest mater eius causam probare, et sic et ipsa fiet civis Romana, si Latina sit. quodsi mater causam probare noluerit, permissum est tutoribus filii vel ipsi filio, posteaquam ad pubertatem pervenit, causam probare, quo casu ipse filius civis Romanus fit. item utroque parente mortuo filius debet tausam probare, ut ipse civis Romanus fiat.* Quae fupra diximus de filio anniculo eadem et de filia annicula dicta intellegemus.* Praeterea ex Lege Visellia tam maiores quam minores XXX annorum manumissi et Latini facti ius Quiritium adipiscuntur,** id est fiunt cives Romani, si Romae inter vigiies sex annis militaverint. postea dicitur factum esse senatusconsultum, quo data est illis civitas Romana, si triennium militiae expleverint. Item edicto Claudii Latini ius Quirilium consejwuntur, si navem marlnam aedificaverint, qaae uon rainus quam decem milia modiorum frumenW capiat, eaque navis, vel quae in eius locum subslituta sit, sex annis frumenlum Romam portaveriL (§ 33.) Praeterea o Nerone constitutum est*** ut si Latinus qui patrimonium sestertium cc milium plurisve habebit, in urbe Roma domum aedificaverit, in quam non minus quam partem dimidiam patrimonii sui inpenderit, ius Quiritium consequatur. (§ 34.) Denique Traianus constiluit, ut si Latinus in urbe tr/fnnio pistrinum exercuerit in quo in dies singulos non minus quam cenlenos modios frumenti pinseret, ad ius Quiritium perveniref. [12 versus in C. legi non possunt.]^

*) ex coniect. Kruegeri, nonnulla tamen in dubium vocat Mommsen in epiatola Studem. ed. praemissa. cf. de seqq. Eruegeri Krit. Veraucbe i. Gebiet des rOm. K p. 114 fg., in compluribue dissentiente Huschtio. **) ex coniect. Huscbkii cf. Dlp. III. 6. 6. ***) ex coniect. Hnschkii cf. Tacit. Annal. XV. 43. f) in quibus secundum ductus C. de iteratione manumissionis (Ulp. III. 4.) agebatur. Textum reetituere conatue est Krneger, Kritische Versuche 1. cit.

(§ 35.) Patronatus sane ius tibi in eo conservatur,*

quocunque modo ius Quiritium fuerit consecutus.

Cuius autem et in bonis et ex iurc Quirilium sit

manumissus, ab eodem scilicet et Latinus fieri

potest et ius Quiritium consequi.

§ 3. Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat. nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur, et fiebant cives Romani; modo minorem, et Latini ex lege Iunia Norbana fiebant; modo inferiorem, et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum nn

1) cf. G«i L i !*—u. mero.1 Sed dediticiorum quidera pessima condi

cio iam ex mullis temporibus in desuetudinem abiit; Latinorum vero nomen non frequentabatur. ideoque nostra pietas omnia augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinura statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunahulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus fit qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios quidem per

2) e>ttit.c.dedediticiaUbert.toii. constitutionem* nostram expulimus quam promul

gavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Trihoniano, viro excelso, Quaestore, antiqui iuris altercatlones placavimus; Latinos autera Iunianos, et omnem, quae circa eos fuerat s)eittit.c.deiatinaHbertatetoii. obscrvantiam, alia constitutione8 per eiusdem

Quaestoris suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat sanctiones. et omnes libertos nullo, nec actaUs manumissi, nec dominii maniimissoris, nec in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus; multis additis modis, per quos possit libertas scrvis cum civitate Romana, quae sola in praesenti est, praestari.

§ 36. Non tamen cuicumque volenti manumittere licet.* (§ 37.) nam is qui in fraudem creditorum vel in fraudem palroni manumittit, nihil agit, quia lex Aclia Sentia inpedit lihertatem.b

Tit. VI. QUl, QUTBUS EX CAU8IS,
MANUMITTERE NON POSSUNT.

Non tamen cuicumque volenti manumittere licet. nam is qui in fraudem creditorum manumittit, nihil agit: quia lex Aelia SenUa impedit libertatem. (§ 1.) Licet

*) ex coniect. Kruegeri; alii aliter.

a) de toto articulo vid. Ulp. I. 12—25.

b) cf. Gai I. 47. fr. 66. 67. 60. 83. pr. D. de hered. inst. (28. 6.) Dosithei

autem domino qui solvendo non est testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo testamento hercs extitcrit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non i) cf. G»i L 2i. extiteriL idque eadem lege Aelia Sentia1 provi

sum est, et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes horaines quibus alius heres extiturus non esset, vel servum suum necessarium heredem habeant qui satisfacturus esset creditoribus, aut hoc eo non faciente creditores res hereditarias servi nomine vendant, ne iniuria defunctus afficiatur. (§ 2.) Idemque iuris est, et si sine libertate servus heres institutus est. quod nostra 2> Mi c s. c. de nece.8. Berr. her. constitutio* non solum in doinino qui solvendo

non est, sed generaltter constituit, nova humanitatis ratione — ut ex ipsa scriptura institulionis etiam libertas ei competere videatur — cum non cst verisimile, eum quem heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse, et neminem sibi heredem fore. S) em«nmi.l.0i'.* " ^ (§ 3.) sIn fraudem autem creditorum manumit

tere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit solvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufTiciant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam iu his est sperant homines. itaque tunc intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non suffectura-sunt creditoribus. § 38. Item eadem lege minori xx § 4. Eadem lege Aelia Sentia domino annorum domiuo non aliter manumit- minori annis viginti non aliter manumiltere permiltitur, qtiam [si] vindicta tere permittitur, quam si vindicta* apud consilium iusta causa manumis- apud con6ilium iusta causa manumissionis adprobata [fuerit].* (§ 39.] sionis adprobata fuerit [al. fuerint maI ustae autem causac manumissio- numissi]. (§ 5.) lustae autem manumisnis sunt: veluti si quis patrem sionis causae sunt: veluti si quis patrem aut matrem aut paedagogum aut ant matrem aut filium filiamve aut fra

Interpr. § 16. (Lachmann): Servum pigneri datutn civem Eomanum facere debitor non potest, nisi si forte solvendo sit.

*) haec verba contra Codicis Ver. et librorum Inst. fidem trausponenda cennent Niebahr, Goeschen et alii ita: non aliter vindicta mannmittere, permittitur, quam si apud; vel similiter. Malim cum Mommsenio si et fuerit quasi glossemata delere.

Gneist Ikstitctioms. 2

« PreviousContinue »