Page images
PDF

4 Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhi5 benda fraus legi fuit. Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id quod feci praequam erant alia toleratu faci6 lius: ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is 7 qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. Sic mihi et iudicis et amici' officium in re tanta salvum fuit. Hane capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat, in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse”. 8 Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit eaque res in fine quoque 9 vitae ipso animum eius anxit et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, εἰ δε t βοηδε ίν τ ό φύλαρ τας ά τὸ δέx αιον και μάχαι πόσον καί

[ocr errors]
[ocr errors]

numquam contra ius contrave morem faciendum pro

amico sit et in qualibus causis et quemmam usque

ad modum. 10 Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi,

25

multis, tum vel diligentissime a Theophrasto dis

putatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte

11 meminimus, in libro eius de amicitia primo. Eum 80

librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit com12 modissime aptissimeque; hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque

[ocr errors]

�a, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, executus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa, genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. Ea verba Ciceronis, 18 5 si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua 10 fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.* 15 *Cum agetur” inquit * aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus'. Sed cuiusmodi declinatio esse ista 14 debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. Quid autem 15 20 refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? *Est enim' inquit “quatenus 25 dari amicitiae venia possit'. Hoc immo ipsum est, 16 quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. Chilo ille sapiens, de quo paulo 17 ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. 30 Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. Id ipsum tamen in fine 18 quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique dubitavit. *Contra patriam', inquit Cicero, “arma pro amico 35 sumenda non sunt'. Hoc profecto nemo ignoravit, 19 et “priusquam Theognis', quod Lucilius ait, “nasceretur'. Set id quaero, id desidero: cum pro amico

contra ius, contra quam licet, salva tamem libertate atque pace, faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declimamdum est, quid et quantum et im quali 20 causa et quonam usque id fieri debeat. Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in uma quidem specie, set planius tamem, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: *21 ε τ μάν 6v μτράττειν τοίς φίλοις, άλλὰ μάχα ι τὸν δε όν*. 21 Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro imquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pres22 siusque quam Cicero disserit. Set is quoque im docemdo non de unoquoque facto singillatim existimat meque certis exemplorum documentis, set gemeribus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum: - 23 *Parva* imquit “et temuis vel turpitudo vel infamia subeumda est, si ea re magma utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve dammum delibatae honestatis maiore alia gravioreque im adiuvando amico honestate, mimimaque illa labes et quasi lacuma famae munimentis partarum amico 24 utilitatium solidatur. Neque momimibus' inquit “moveri mos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus meque dignitatibus generum diiudicanda 25 sunt. Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut homestas nostra consistit, homestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amphior, honestatis autem nostrae im re mom gravi levis iactura est, tume quod utile amico est, id prae illo, quod honestum mobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamma auri pretiosius'. Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re ad

[ocr errors][ocr errors][ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]

Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iuliamus im oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam. 1 Amtomius Iuliamus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrima quoque ista utiliore ac 10 delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres. 2 Is Iulianus super eo enthymemate, quod est im 15 oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, 8 ita existimavit — sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod 30 reddidit, qui autem debet, is retinet alienum, gratiam autem et qui refert habet, et qui habet in eo ipso quod habet refert. Neque ego nume Plancio desinam debere, si hoc solvero, mec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non 25 4 accidisset — “crispum sane' inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso mumerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo δ immutati, ut sententiae fides salva esset. Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum utrubique 30 servari postulat. Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecumia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat im pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato, disseratur. s5 6 Cicero autem' inquit “cum gratiae pecuniaeque de

« PreviousContinue »