Page images
PDF

TABULA VII.

fr. 1. Ambitus parietis sestertius pes esto. (VIII. 1.)

Paulus Diac. ex Festo v. Ambitus, proprie dicitur inter vicinorum aediflcia locus duorum pedum et semipedis ad circumeundi facultatem relictus. (Mull. p. 16. et eod. pag. 6: ambitus dicitur circuitus aedificiorum patens in latitudinem pedes duos et semissem; in longitudinem idem quod aedificium.)

Varro de L. L. V. 22. Etiam ambitus est quod circumeundo teritur; nam ambitus circuitus, ab eoque XII tabularum interpretes ambitus parietis circuitum e886 describunt. (Mull. p. 9.)

Volnsius Maecianus de asse: Sestertius duos asses et semissem. — Lex etiam XII tabularum argumento est, in qua duo pedes et semis sestertius pes vocatur. Cf. fr. 14. D. de servit. praed. urb. (8. 2.) fr. 2. De finium ratione ad exemplum legis Soloniae instituta. (VIII. 3.)

Gai libro IV. ad L. XII tab. fr. 13. D. finium regund. (10. 1.) Sciendum est in actione finium regundorum illud observandum esse, quod ad exemplum quodammodo eius legis scriptum est quam Athenis Solonem dicunt tulisse; nam illic ita est: Edv tig ai/iaotav naa' dXlotQltp %o}Qi<p oovyjj, tbv Oqov ftjj naQaQuCvtiv idv tei%lov, noSa dnoXeiTteiv tdv Se oiKrjfia, Svo noSug' tdv Se tdtpQOV rj (ic&qov oQyxtrj, oaov tb fid&og 77, toaovtov dnoXeineiv idv Si cpQSaQ, OQyvtdv eXaCav Se %al av%r\v ivvea noSag unb Tov rlXXotQiov tpvtevsiv, xd Se uXXtx SevSQa nevts noSag. [Si quis sepem ad alienura praedium fixerit infoderitqne, terminum ne excedito: si maceriam, pedem relinquiio: si vero aedificium, pedes duos: si fossam aut scrobem foderit, qnantnm profunditatis habuerint, tantum spatii relinqnito: si puteum, sex pedes: at vero oleam aut ficum ab alieno ad novem pedes plantato, ceteras arbores ad pedes quinque.] fr. 3. Hortus. — Heredium. — Tugurium. (VIII. 6.)

Plinins Hist. Naturalis XIX. 4. 50. In XII tabulis legum nostrarum nusquam nominatur villa; semper in significatione ea hortus; in horti vero heredium.

Festus v. Tuguria, a tecto appellantur domicilia rusticorum sordida. — Quo nomine .... tione XU ait etiam . . . (Mul!. p. 355.) cf. Pomp. fr. 180 de V. S. (50. 16.)

Paulus D. ex Festo v. Hortus, apud antiq. omnis villa dicebatur. (MuJl. 102.)

Idem v. Heredium, praedium parvuhrm. (Mfill. 99.) fr. 4. 5. Finibus regundis tres arbitros dandos, si vicini iurgant. (VIII. 4. 5.)

Cicero de Legg. I. 21. § 55. Ex hac autem non rerum, sed verborum discordia controversia nata est de finibus: in qua quoniam usucapionem XII tabulae intra quinque pedes esse noluerunt, depasci veterem possessionem Academiae ab hoc acuto homine non sinemus; nec Mamilia lege singuli, sed ex his (XII tab.) tres arbitri fines regemus.

Nonins Marcellus de proprietate sermonis cap. 5. § 34. (pag. 430.) Iurgimn et lis hanc habent distantiam: iurgium levior res est, siquidem inter benevolos aut propinquos dissensio 7el concertatio iurgium dicitur; inter inimicos dissensio lis appellatur. M. Tullius de Republ. Lib. IV.: Admiror, nec rernm solum, sed verborum etiam elegantiam: „Si iurgant," inquit. Benevolorum concertatio, non lis, wi inimicorum, sed iurgium dicitnr. Et in sequenti: Inrgare igitur Lex putat inter se vicinos, non litigare.

ThoOd. Arcad. in Theod. Cod. II. 26. c. 5. Cunctis motionibus et machinis ampntatis, finalibus iurgiis ordinem modumque praescripsimus, ac de eo tantuni spatio, hoc est pedum quinque, qui veteri iure praescripti sunt, sine observatione temporis arbitros iussimus iudicare etc.

Cf. Rudorff Gromatische Institutionen p. 433 sqq. fr. 6. De viae latiludine. (VIII. 10.)

Gaius fr. 8. D. de servitut. praed, rustic. (8. 2.) Viae latitudo ex lege XII tabularum in porrectum octo pedes habet; in anfractum, id est ubi flexum est, sedecim.

Varro de L. L. VH. 15. Anfractum est flexum, ao origino duplici dictum, ab ambitu et frangendo; ab eo lopes iubent in directo pedum octo esse, in an

b*

fraoto sexdecim, id eBt in flexu. (Mflll. p. 124.) Cf. Festus v. Viae. Cels fr. 6. in flne D. quemadm. servit. amitt. (8. 6.) Iavol. fr. 13. § 2. 3. D. de serv. praed. rust. (8. 3.)

fr. 7. Quomodo via immunita utendum sit. (VIII. 11.)

Cicero pro Caecina cap. 19. § 54. Si via sit immunita, iubet (lex XII) qua velit agere iumentum.

Festus v. Viae, sunt et publicae per quas ire, agere, vehere omnibug licet: privatae, quibus vetitum uti... praeter eoram quorum sunt privatao. ln XII est: Amsegetes vias muiriunto: dionisani lapides sunt. omsamdi lapidas. qua volet iumenta agito. (Mflll. p. 371.) cf. Zeitschr. fflr gesch. Rechtsw. XII. 399. XIV. 144. et nunc Mommsen ad Festum, qui locum ita composuit: viam muniunto: si sam (eam) dilapidassint, qua volet iumentum agito. Cf. Festum: Dilapidata, lapide strata. fr. 8. Si aqua pluvia nocefot. (VIII. 9.)

Pomponius fr. 21. D. de statuliberis. (40. 7.) Et quod ita scriptum est: „videbitur," pro hoc accipi debet: videri poterit; sic et verba XII tabularum veteres interpretati sunt: si aqua pluvia noce&it, id est si nocere poterit.

Paulus fr. 5. D. ne quid in ^loco publ. (43. 8.) Si per publicum locum rivus aquaeductus privato nocebit, erit actio privato ex lege XII tabularum, ut noxa domino somatur.

Cicero Topic. c. 9. § 38. 39. — ut aqua pluvia ultimo genere ea est qnae de coelo veniens creseit imbrij sed propiore loco, in quo quasi ius arcendi continetur, genus est aqua pluvia nocens, eius generis formae, loci vitio et manu nocens; quarum altera iubetur ab arbitro coerceri, altera non iubetur. fr. 9. De arboribus circumcidendis. (VIII. 7.)

Ulpianus fr. 1. § 8. D de arboribus caedendis. (43. 27.) Qnod ait Praetor, et lex XII tabularurn efficere voluit, ut quindecim pedes altius rami arboris circumcidantur; et hoc idcirco effectum est, ue umbra arboris vicino praedio noceret. Cf. Pomponius fr. 2. D. eod. Paul. S. R. V. 6. § 13. Festus v. Sublucare.

fr. 10. De glande legenda. (VIII. 8.)

Plinius Hist. Nat. XVI. 5. Cautnm est praeterea lege XII tabularum, ut glandem in alienum fundum procidentem liceret colligere.

Gaius libro IV. ad L. XII tab. fr. 236. § 1. de V. S.: Glandis appellatioue omnis fructus continetur, ut Iavolenus ait, exemplo Graeci sermonis, apud quos omnes arborum species dnqoSgva appellantur. fr. 11. Venditas res et traditas non aliter emptori adquiri, quam si is pretium venditori solverit vel alio modo ei satisfecerit. (VI. 4.)

vid. Inst. II. 1. § 41. Theophilus h. 1. et Pompon. fr. 19. D. (181.) Sed cf. Ihering, Geist des r8m. Rechts II. 568. Exner, Tradition 338. fr. 12. Statu liberum, emptori dando pec, ad Ubertatem pervenire. (VI. 3.)

Dlpiani fragm. II. 4.: Sub hac conditione liber esse iussus, si decem milia heredi dederit, etsi ab herede abalienatus sit, emptori dando pecuniara ad libertatem perveniet; idque lex XII tabularum iubet.

Cf. Pomp. fr. 29. § 1. Modest. fr. 25. D. de statuliberis. (40. 7.)

Statuliber est qui testamento certa conditione proposita iubetur esse liber; et si per heredem stat, quominus statuliber praestare possit quod praestare debet, nihilominus liber esse videtur. (FeBtus v. Statuliber Mull. p. 314.)

TABULA Vm.

fr. 1. Si quis tnalum carmen incantassit quod infamiam faceret alteri, eum fustibus feriri. (VII. 8.)

Cicero de Republ. libro IV. apud Augustinum de civit. dei II. 9.: Nostrae — XII tabulae cum perpaucas res capite sanxissent, in his hanc quoque sanciendam putaverunt: „Si quis occentavisset," sive carmen cond disset quod infamiam faceret flagitiumve alteri. (Orell. IV. 1. pag. 476.)

Plinius Hist. nat. XVIII. 2. legum ipaarum in XII. Tab. verba sunt: <jci

IXCANTA8SIT.

Horatiua Satyr. II. 1. 82: si mala condiderit in quem quia carmina, ius est iudiciumque — sed bona si quis? solventur risu tabulae.

Horat. Epietol. n. 1. 152. lex — malo quae nollet carmine quemquam de8cribi.

Cicero Tu8cul. IV. 2. § 4: — quaraquam id quidem etiam XII tabulae declarant, condi iam tum solitum esse carmen; quod ne liceret fieri ad alterius iniuriam, lege sanxerunt.

Porphyrio ad Horat. Ratir. II. 1. 81. Qua lege cautum erat, ne quis in quemquam maledicum carmen scriberet. Eleganter iurisperitus de Lege loquitur.

Cornutus ad Persium Satir. I. 137. — propter quod lege XII tabularum cautum est, ut fustibns feriretur qui publice invehebatur.

Porphyrio ad Horat. Epistol. II. 1. 152. Fustuarium supplicium constitutum erat in auctorem carminum infamium.

Oecentassit antiqui dicebant, quod nunc ,,convicium fecerit" dicimus; quod id clare et cum quodam canore fit, ut procul exaudiri possit; quod turpe habetur, quia non sine causa fieri putatur. (Festus v. Occentassit Mfill. p. 181.)

Cf. Paul. S. R. V. 4. § 6.

fr. 2. Si membrum rupit, ni cum eo pacit, talio esto. (VII. 9.)

Festus v. Talionis mentionem fieri in XII ait Verriue hoc modo: „Si membrum rnpit, ni cum eo pacit, talio esto;" neque id quid significet indicat, puto quia notum est. permittit enim Lex parem vindictam. (Mfill, p. 3G3.)

Gellius XX. 1. § 14. Nonnnlla autem in istis Legibus (sc. XII tabularum) nec consistere quidem, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis cuius verba, nisi memoria fallit, haec sunt: „Si membrum rupit, ni cum eo pacit, talio esto." Cf. Gai III. 223. (ad v. ,,pacit" snpra Tab. I. 7.) et Cato apud Prisciannm cit. infra pag. 240 not. Panl. S. R. V. 4. 6.

Trilio est similitudo vindictae, ut taliter quis patiatnr ut fecit. (Isidor. Origg. V. 27 § 24.)

fr. 3. Manu fustive si os fregit libero CCC, si servo CL poenam subito. (VII. 10.) Paulus de iniuriis (Collat. II. 5. § 5.) Ininriarum actio legitima ex L. XII. Tabb.: qui ininriam alteri facit, V et XX HS poenam aubit. — fuerunt et speciales vehit: manifestos (leg. manu fustive, Lachm.) si os fregit libero CCC, servo CL sestertiornm poenam subito. vid. Gai III. 223. Inst. IV. 3. 8 7. Paul. S. R. V. 4. § 6. Gell. XX. 1. 32.

fr. 4. Si iniuriam faxit viginti quinque aeris poenae sunto. (VII. 7.)

Gellius XX. 1. § 12.: Ita de ininria punienda scriptum est (sc. in XTI) „Si iniuriam alteri faxsit, viginti quinque aeris poenae sunto." Cf. Gaius III. 223. Paulus in Collat. II. 5. § 5. cit. Festus v. Vigintiquinque poenae, in XII aignificat vigintiqninque asses. (Mull. 371.)

fr. 5. Rupit — sarcito —. (VII. 2.)

FeBtus v. Rupit[ias] in XII significat damnum dederit. (Mfill. p. 265.) Festus v. Sarcito, in XII Servius Sulpicius ait significare: damnum solvito, praestato. (Mull. 322.) cf. TJlp. fr. 1. pr. D. ad L. Aquil. (9. 2.)

fr. 6. 7. Si quadrupes pauperiem fecisse dicatur; et de pastu. (VII. 5.) Ulpianus fr. 1. pr. D. si quadrupes paup. (9. 1.) Si quadrupes pauperiem fecisae dicetur, actio ex lege XII tabularum descendit; quae lex voluit aut dari id quod nocuit, id est id animal qnod noxiam commxsit, aut aestimationem noxiae offerre.

Ulpianus fr. 14. § 3. D. de praescr. verb. (19. 5.) Si glans ex arbore tna in meum fundum cadat, eamque ego immisso pecore depascam, Aristo scribit non sibi occurrere legitimam actionem qua experiri possim; nam neque ex lege XII tabularum de pastn pecoris, quia non in tuo pascitur, neque de pauperie, neque de damni iniuriae agi posse.

C£ Festus v. Pauperies. Noxia. Inst. IV. 9. pr. et Theophil. h, 1.

fr. 8. Qui fruges excantassit, —' neve alienam segetem peliexeris. (VII. 3.) Plinins Hist. Nat. XXVIII. 2. § 10—17. Quid? Non et legum ipsarum in XII tabulis verba sunt: „Qui fruges excantassit." Et alibi: „Qui malum ca,rmen incantassit."

Seneca Natnr. Quaest. IV. 7. Et apud nos in XII tabulis cavetur: Ne quis alienos fructus excantassit. Rudis adhuc antiquitas credebat et attrabi imbres cantibus et repelli; quornm nihil posse fieri tam palam est, rel.

Servius ad Virgil. Ecldg. VIII. 99. Magicis quibnsdam artibus hoe fiebat; unde est in XII tabulis: „Neve alienam Begetem pellexeris."

Augustinus de civit. dei VIII. 19. Eo quod hac pestifera scelerataque dobtrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. Nonne in XII tabulis, id est Romanorum antiquissimis legibus, Cicero commemorat esse oonBcriptum, et ei qui hoc fecerit supplicium constitutnm? (cf. Huschke Gaius pag. 120 not.)

fr. 9. De furto frugum noctu commisso. (VII. 4.)

Plinius Hist. Nat. XVIII. 8. Frugem quidem aratro quaesitam furtim noctu pavisse ac secuisse puberi XII tabulis capital erat, suspensumque Cereri necari lubebant; gravius quam iu homicidio convictum; impubem Praetoris arbitratu verberari, noxiamque dnplione decerni. (cf. Gell. XI. 18. § 8.)

fr. 10. De eo qui aedes acervumve frumenti combusserit. (VII. 6.)

Gaius fr. 9. D. de incendio ruina. (14. 2.) Qui aedes acervumve frumenti iuxta domum positum combusserit, vinctus verberatus igni necari iubetur; si modo sciens prudensque id commiserit: si vero casu, id est negligentia, aut noxiam sarcire iubetur, aut si minus idoneus sit, levius castigatur.

fr. 11. De arborum iniuria caesarum poena. (II. 11.)

Plinius Hist. Natur. XVII. 1. Fuit et arborum cura legibus priscis; cautumque est XII tabulis, ut qui iniuria cecidisset alienas lueret in singulas aeris XXV. — Cf. Paul. fr. 1. 11. Gai fr: 2. 4. D. arbor. furt. caesar. (47. 7.) Paul. fr. 28. § 6. D. de iureiur. (12. 2.) et Gai Inst. IV. 11.

fr. 12. Si nox furtum faxit, si im occisit, iure caesus esto. (II. 4.)

Macrobius Saturnal. I. 4. Non esse ab re puto hoc in loco id quoque admonere, quod Decemviri in XII tabulis inusitate „nox" pro noctu dixerunt. Verba haec sunt: Si nox furtim factum sit [faxsit], si im occisit, iure caesus esto. In quibus verbis id etiam notandum est, quod ab eo quod est is, non eum casu accusativo, sed im dixerunt.

Gellius I. 8. Decemviri in XII tabulis nox pro noctu dixerunt.

Gellius XI. 18. § 7. Decemviri — occidi permiserunt, si aut cum faceret furtum nox esset, aut interdiu telo se, cum prenderetur, defenderet.

Paulus in Collat. VII. 3. § 2. — Proinde si furem nocturnum quem lex XII tabularum omnimodo per.mittit occidere, aut diurnum quem aeque Lex permittit, sed ita demum, si ae telo defendat; videamus an lege Aquilia teneatur. Pomponius dubitat nunc haec lex non sit in usu.

Seneca Controvers. X. c. ult. Lex quae nocturnum furera occidi iubet, quoquomodo iubet, non de damnato tantum. sed de fure loquitur.

Cf. Gai fr. 4. § 1. D. ad L. Aquil. (9. 2.) Paul. S. R. V. 24. § 9.

fr. 13. Furem qui telo se defendit iure caesum videri. (II. 8.)

Cicero pro Tullio XX. 47: Atque ille mihi legem de XII. tab. recitavit, quae permittit, ut furem liceat noctu occidere, et luci, si se telo defendat.

Cicero eod. XXI. 60: Furem — luce occidi vetant XII tabnlae, — nisi se telo defendat, inquit; etiamsi cum telo venerit, nisi utetur telo eo ac repugnabit, non occides; quod si repugnat, endoplorato hoc est conclamato, ut aliqui audiant et conveniant.

Festus, Sub vos placo, in precibus. — id quod supplico, ut in legibus transque datur et endoque plorato.

Priscianus Gramm. VI. 18. 93: Ennius in XVI. annalium: si luci, si nox. — Dubitari potest inde, utrum Lex furem occidere permiserit, si, an vetuerit, nisi.

Gaius fr. 54. § 2. D. de furtis. (47. 2.) Furem interdiu deprehensum non aliter occidere lex XII tabularum permisit, quam ii telo 66 defendat. Cf. citfe ad fr. 12. supra et Gai fr. 233. § 2. de V. S. (v. telum.)

Gai ad Ed. fr. 4. § 1. D. ad L. Aquil'. (9. 2.): L. XII. Tabb. furem — interdiu deprehensum ita permittit occidere, si ii telo se defendat.

Gellius N. A. XI. 18. 6. Xviri tum demuxn occidi (furem) permiserunt, si aut cum faceret furtum, nox esset, aut interdiu telo se defenderet.

Cicero pro Milone 9. XII tabb. nocturnum furem quoquo rnodo, diurnum autem, si se telo defenderet, interfici impnne Toluerunt.

Ulpianus ad Ed. (Collat. II. 7. 3, 2.) furem nocturnum, quem L. XII tabb. omnimodo permittit occidere, aut diurnuni quem aeque Lex pennittit, sed ita demum, si se telo defendat.

I. Gothofredus legem restituere vnlt ita: Si se telo defensint, quiritato endoque plorato, sei irrt aliquis etm clamore occisit, ioure caesus estod.

fr. 14. De poena furti manifesti. (II. 5—7.)

Gellius XI. 18. § 8: Ex ceteris autem manifestis furibus liberos verberari addicique iueserant (so. Decemviri) ei cui factum furtum esset, si modo id luci fecissent neque se telo defendissent: servos item furti manifesti prensos verberibus adfici et e saxo praeeipitari; sed pueros impuberes Praetoris arbitratu verberari voluerunt, noxamque ab his factam sarciri. Cf. Gai. III. 189. et Huschke, Gaius pag. 121. not. fr. 15. De furto lance et licio concepto. (IL 9.)

Gai. Inst. IIL 191. 192. (ibique citt.) Concepti et oblati (sc. furti) poena ex lege XII. tabularum tripli est. — Praecepit (Lex), ut qui quaerere velit.nudus quaerat, linteo ucio cinctus, lancem habens; qui si quid invenerit, iubet id Lex furtum manifestum esse. Cf. ibid. III. 186. 187.

fr. 16. Si adorat furto qnod nec manifestum escit [duplione damnum decidito.] (II. 10.)

Gai Inst. III. 190. Nec manifesti furti poena per legem XII tabnlarum dupli inrogatur.

Festus v. Nee, coniunctionem grammatici fere dicunt esse disiunctivam ■-—; cum si diligentius inspiciatur, intelligi possit eam positam esse ab antiquis pro non; ut et in XII est: „Si adorat furto quod nec manifestum escit." (Mull. p. 162.)

Gellius XI. 18. § 15. Aliis deinde furtis omnibus, quae nec manifesta appellantur, poenam imposuerunt dupli (sc. Decemviri). Cato de R R. Praef. 1. (cit. ad fragm. 18. infra.) Adorare, apud antiquos significat agere. (Paul. Diac. ex Festo p. 19.)

fr. 17. Bes furtiva ne usucapiatur. (II. 13.)

vid. Gai. II. 45. 49. Inst. II. 6. § 2. 3. lulian. fr. 33. D. de usucap. 41. 3. fr. 18. De unciario foenore. (III. 2.)

Tacitus Annal. VI. 16. Nam primo XII tabulis sanctum, ne quia unciario foenore amplius exerceret.

Cato do R. R. pTaef. 1. Maiores riostri sic habuerunt, itaque in Legibus posuerunt, furem dnpli damnari, foeneratorem quadrupli. (Cf. Gai IV. 23. Euschke Nexum p. 116 sqq.) fr. 19. Dupli condemnatio ex causa depositi. (III. 1.)

Pauli S. R. II. 12. § 11. (ex Collat, X. 7.) Ex causa depositi lege XII tabularum in duplum actio datur. (cf. Gai IV. 9. Rudorff Zeitschr. fur gesch. R. XIV. p. 461 sqq. Muther Sequestration § 520.)

fr. 20. De tutorc suspecto, et de condemnatione in duplum. (VII. 16.)

Olpianus fr. 1. § 2. D. de susp. tut. (26. 10.) et Inst. I. 26. pr.: Sciendum est suspecti crimen e lege XII tabularum descendere.

Tryphoninus fr. 55 § 1. D. de administr. et per. (26. 7.) Sed si ipsi tutores rem pupilli furati sunf, videamus an ea actione quae proponitur ex lege XII tabularum adversus tutorem in duplum singuli in solidum teneantur?

Cio. de offic. III. 15. § 61. Atque iste dolus malus et legibus erat vindicatus, ut tutela XII tabulis et circnmscriptio adolescentium Lege Laetoria etc.

« PreviousContinue »