Page images
PDF

manu prendere, et in ea re soUemnihus verbis vindicare, id est ,,Vindicia". Correptio manus in re atque in loco praesenti apud Praetorera ex XII tabulis flebat, in quibus ita scriptum est: „Si qui in iure manum conserunt." Sed postquam Praetores propagatis Italiae finibus, datis iurisdictionioKS negotiis occupati, pro/icisci vindiciarum dicendarum causa ad loginquas res gravabantur, institutum est contra XII tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud Praetorem manum consererent, sed ,,ex iure manum consertum" vocarent, id est alter alterum. ex iure ad conserendam manum in rem de qua ageretur vocaret, atque profecti simul iu agruin de quo litigabatur terrae aliquid ex eo, uti unam glebam, in ius in urbem ad Praetorem deferrent, et in ea gleba tamquam in toto agro vindicarent. (adde Cic. pro Murena c. 12.)

fr. 6. Vindicias dari secundum libertatem. (VI. 8.)

vid. Pomponius fr. 2. § 24. D. de Or. Iur. (I. 2.)

Livius III. c. 44. Advocati puellae, cum Virginium reipublicae causa dixissent abesse, biduo adfuturum, si nuntiatum ei sit; iniquum esse absentem de liberis dimicare; postulant, ut rem integram in patris adventum differat (Appius Claudius), lege ab ipso iata vindicias det secundum libertatem.

Dionys. Halic. XI. 30. ocofiazos sts SovXsiav sXsv&SQtas dyoiiivov, iirj tbv dcpaiQOviisvov zr)v sXsv&soiav, aXXd zbv cpvXdzzovza, Kvqiov sivai p>s%Qi Shnq. icpjj zs Sid noXXds alzias nQOBrjusiv zco 'AnnCca cpvXdtzsiv zovzo zb SCxaioii- nQcozov ivsv, ozi zbv voiiov zovzov Siia zois aXXois sv zals ScoSsiia SiXtoig aveyQaipsv x. z. X. [ut eius qui ex libertate in servitutem asseritur, non is qui in servitutom, sed is qui in libertatera asserit, dominus sit pendente lite; multasque ob causas lioc ius ab Appio servandum dicebat: primum quia hanc legem una cum ceteris in XII tabulis scripserat etc.]

Gothofredus fr. 5. et 6. ita restituere tentat: si qui in iure manum conserunl, secundum eum qtii possidet; ast'si qui quem liberali causa manu adseral, secundum Ubertatem vindicias dato.

fr. 7. Tignum iunctunf aedibus vineaeqiie et concapet ne solvito. (VI. 9.) fr. 8. In eum qui iunxit aclionem dupli dari: (VI. 10.) fr. 9. Quandoque sarpta donec dempta erunt—■ (VI. 11.)

Festus v. Tignum, non solum in aedificiis, quo utuntur, appellatur, sed etiam in vineis, ut est in XII: ,,Tignum iunctum aedibus vineave et concapu (concapit? v. concapes?) ne solvito. (Miill. p. 3(54. et 365. not.)

Ulpianus fr. 1. pr. D. de tigno iuncto. (47.3.) Lex XII tabularum neque solvere permittit tignum furtivum aedibus vel vineis iunctum neque vindicare. Quod providenter Lex (XII) effecit, ne vel aedificia sub hoc praetextu diruantur, vel vinearum cultura turbetur; sed in eum qui convictus est iunxisse in duplum dat actionem.

Festus v. Sarpuntur, vineae i. e. putantur; utinXII: ,,Quandoque sarpta donec dempta erunt." (Miill. p. 318.)

Tigni appellatione in lege XII tabularum omne genus materiae ex qua aedifieia constant significatur. (Gai. fr. 62. D. de V. S.)

Cf. Inst. II. 1. § 29. Paul. fr. 08. § 8. D. de solut. (46. 3.) fr. 23. § 6. D. de rei vind. (6. 1.) fr. 6. D. ad exhibendum (10. 4.) fr. 63. D. de donat. inter vir. (24. 1.)

Huscbke in Comm. ad 1. XII tab. de tigno iuncto (Vratisl. 1837. 4. cf. Richter krit. Jahrb. 1838. p. 395.) Festi locos ita composuit: Tignum iuncium aedibus vineave si concapil, ne solvilo; neque vinea sarpta quandoque, donec dempla erunt tigna vindicito; asl qui iunxil duplione damnum decidiio. Bbcking Pand. § 140. not. 23. Puchta Instit. § 232. dd.

T A B U L A VII.

fr. 1. Ambiius parietis sestertius pes eslo. (VIII. 1.)

Paulus Diac. ex Festo v. Ambitus, proprie dicitur iuter vicinorum ae

dificia locus duorum pedum et semipedis ad circumeundi facultatem relictus.

(Miill. p. 16. et eod. pag. 5: ambitus dicitur circuitus aedificiorum patens in

latitudinem pedes duos et semissera; in longitudinem idem quod aedificium.)

Varro de L. L. V. 22. Etiam ambitus est quod circumeundo teritur; nam

b*

ambitus eircuitus, ab eoque XII tabularum interpretes ambituts parietis circuitum osse describunt. (Miill. p. 9.)

Volusius Maecianus de asse: Sestertius duos asscs et semissem. — Lex etiam XII tabularum argumento est, in qua duo podes et seinis sestcrtius pes vocatur. Cf. fr. 14. D. de servit. praed. .urb. (8. 2.) fr. 2. De finium ralione ad exemplum legis Soloniae instituta. (VIII. 3.)

Gai libro IV. ad L. XII tab. fr. 13. D. finium regund. (10. 1) Sciendum est in actione finium regnndorum illud obscrvandum essc, quod ad exemplura quodammodo eius legis scriptuni est quam Athenis Soloncm dicunt tulisse; nam illic ita est: 'Edv tig aifiaoCav jrao' aXXoTQiw jroipifo °QVYV > zov Oqov ftjj %agaBaCveiv idv teirCov, noSa dnoXeCneiv idv Si oPxriua, SvonoSag- idvthtJcpgov r) po&QOV OQVttr/, ooov zo patfos fj, toaovtov anoXeineiv iav oe (fQien, OQyvidv elatav Si x«i avnr}v ivvea noSag dno rov dXlotQiov atvteveiv, ra Si aiia SevSQa nevte noSag.. [Si quis sepem ad alienum praedium fixerit iufoderitque, terminum ne excedito: si maceriam, pedem relinquito: si vero aedificium, pedes duos: si fossam aut scrobem foderit, quantum profunditatis habuerint, tantum spatii relinquito: si puteum, sex pedes: at vero oleam aut ficum ab alieno ad novera pedes plantato, ceteras arbores ad pedes quinque.]

fr. 3. Hortus. — Heredium. — Tugurium. (VIII. 6.)

Plinius Hist. Naturalis XIX. 4. § 1. In XII tabulis Iegum nostrarum nusquam nominatur villa; semper in significatione ea hortus; in horti vero heredium.

Festus v. Tuguria, a tecto appellantui- domicilia rusticurum sordida.— Quo

nomine tione XII ait etiam ... (Miill. p. 355.) cf. Pomp. fr. 180. de V. S.

(50. 16.)

Paulus D. ex Festo v. Hortus, apud antiq. omnis villa diccbatur. (Miill. 101)

Idem v. Heredium, praedium parvulum. (Miill. 09.)

fr. 4.5. Finibus regundis tres arbitros dandos, si vicini iurgant. (VIII. 4.5.)

Cicero de Legg. I. 21. § 55. Ex hac autem nou rerum, sed verborum discordia controversia nata est de finibus: in qua quoniam usucapionem XII tabulae intra quinque pedes esse noluerunt, depasci veterem possessionem Academiae ab hoc acuto homine non sinemus; nec Mamilia lego singuli, sed ex liis (XII tab.) tres arbitri fines regemus.

Nonius Marcellus de proprietate sormonis cap. 5. § 34. (pag. 430.) Iurgium et lis hanc habent distantiam: iurgium levior res est, siquidem inter benivolos aut propinquos dissensio vel coucertatio iurgium dicitur; inter inimicos dissensio lis appellatur. M. Tullius de Eepubl. Lib. IV.: Admiror, nec rerum solum, sed verborum etiam eligantiam: „Si iurgant," inquit. Benevolorum conoertatio non lis, ut inimicorum, sed iurgium dicitur. Et in sequenti: Iurgare igitur Lex putat inter se vicinos, non litigare.

Theod. Arcad. in Theod. Cod. II. 26. c. 5. Cunctis motionibus et machinis amputatis, finalibus iurgiis ordinem modumque praescripsimus, ac de eo tantum spatio, hoc est pedum quinque, qui veteri iure praescripti sunt, sine observatione temporis arbitros iussimus iudieare etc.

Cf. Puchta Instit. § 234. Rudorff Gromatische Institutionen p. 433 sqq.

fr. 6. De viae lalitudine. (VIII. 10.)

Gaius fr. 8. D. de servitut. praed. rustic. (8. 2.) Viae latitudo ex lege XII tabularum in porrectuin octo pedes habet; in anfractum, id est ubi flexum est, sedecim.

Varro de L. L. VII. 15. An f ractum est flexum, ab origine duplici dictum, ab ambitu et frangendo; ab eo Ieges iubent in directo pedum octo esse, in anfracto sexdecim, id est in flexu. (Miill. p. 124.) Cf. Cels. fr. 6. in tine V. quemadm. servit. amitt. (8. ti.) Iavol. fr. 13. § 2. 3. D. de serv. praed. rust. (8. 2.)

fr. 7. Quomodo via immunita utendum sit. (VIII. 11.)

Cicero pro Caecina cap. 19. § 54. Si via sit immunita, iubet (lex XII) qua velit agere iumentum. •

Festus v. Viae, sunt et publicae per quas ire, agere, vehere omnibus Iicet: privatae, quibus vetitum uti ... praeter eorum qnorum sunt privatae. In XII est: Amsegetes vias muniunto: dionisam (eo ni sani?) lapides sunt (ni munierint!) qua volet iumenta agito. (MUll. p. 371.) cf. Zeitschr. fiir gesch. Bechtsw. XII. 399. XIV. 144. fr. 8. Si aqua pluvia nocet. (VIII. 9.)

Pomponius fr. 21. D. de statuliberis. (40. 7.) Et quod ita scriptum est: „videbitnr," pro hoc accipi debet: videri poterit; sic et verba XII tabularum veteres interpretati sunt: si aqua pluvia nocet, id est si nocere poterit.

Paulus fr. 5. D. ne quid in loco publ. (43.8.) Si per publicum locum rivus aquaeductus privato nocebit, erit actio privato ex lege XII tabularum, ut noxae domino caveatur.

Cicero Topic. c. 9. § 38. 39. — ut aqua pluvia ultimo genere ea est quae de coelo veniens crescit imbri; sed propiore loco, in quo quasi ius arcendi continetur, genu3 est aqua pluvia nocens, eius generis formae, loci vitio et manu nocens; quarura altera iubetur ab arbitro coerceri, altera non iubetur. fr. 9. De arboribus circumcidendis. (VIII. 7.)

Ulpianus fr. 1. § 8. D. de arboribus caedendis. (43. 27.) Quod ait Praetor, et lex XII tabularum efficere voluit, ut quindecim pedes altius rami arboris circumcidantur; 'et hoc idcirco effectum est, ne umbra arboris vicino praedio noceret. Cf. Pomponins fr. 2. D. eod. Paul. S. E. V. 6. § 13. fr. 10. De glande leyenda. (VIII. 8.)

Plinius Hist. Nat. XVI. 5. Cautura est praeterea lege XII tabularum, ut glandem in alienum fundum procidentem liceret colligere.

Gaius libro IV. ad L. XII tab. fr. 23(5. § 1. de V. S.: Glandis appellatione omnis fructus continetur, ut Iavolenus ait, exemplo Graeci sermonis, apud quos omnes arborum species Ccxqosqvcc appellantur.

fr.ll. Venditas res et traditas non aliter emptori adquiri, quam si is pretium venditori solverit vel alio modo ei satisfecerit. (VI. 4.)

vid. Inst. II. 1. § 41. et Theophilus h. I. fr. 12. Slalu liberum, emptori dando, ad liberlatem pervenire. (VI. 3.)

Ulpiani fragm. II. 4.: Sub hac conditione liber csse iussus, si decem milia heredi dederit, etsi ab herede abalienatus sit, emptori dando pecuniam ad libertatem perveniet; idque lex XII tabularum iubet.

Cf. Pomp. fr. 29. § 1. Modest. fr. 25. D. de statuliberis. (40. 7.)

Statuliher est qui testamento certa conditione proposita iubetur esse liber; et si per heredem stat, quominus statuliber praestare possit quod praestare debet, nihilominus liber esse videtur. (Pestus v. Statnliber Miill. p. 314.)

T A B U L A VIII.

fr. 1. Si quis occentaverit, sive carmen condiderit quod infamiam faceret flagitiumve alteri, eum fustibus feriri. (VII. 8.)

Cicero de Republ. libro IV. apud Augustinum de civit. dei II. 9.: Nostrae — XII tabulae cum perpaucas res capite sanxissent, in his hanc qrioque sanciendam putaverunt: „Si quis occentavisset," sive carmen condidisset quod infamiam faceret flagitiumve alteri. (Orell. IV. 1. pag. 476.)

Cicero Tuscul. IV. 2. § 4: —■ quamquam id quidem etiam XII tabulae declarant, condi iam tum solitum esse carmen; quod ne liceret iieri ad alterius iniuriam, lege sanxerunt.

Porphyrio ad Horat. Satir. II. 1. 81. Qua lege cautum erat, ne quis in quemquam maledicum carmen scriberet. Eleganter iurisperitus de Lege loquitur.

Cornutus ad Persium Satir. I. 137. — propter quod lege XII tabularum cautum est, ut fustibus feriretur qui publice invehebatur.

Porphyrio ad Horat. Epistol. II. 1. 152. Fustuarium supplicium constitutum erat in auctorem carminum infamium.

Occentassint antiqui dicebant, quod nunc „convicium fecerint" dicimus; quod >d clare et cum quodam canore fit, ut procul exaudiri possit; quod turpe habetur, quia non sine causa fieri putatur. (Festus v. Occentassint Miill. p. 181.)

Cf. Paul. S. E. V. 4. § 6. 'r 2. Si membrum rupit, ni cum eo pacit, talio esto. (VII. 9.)

Festusv. Talionis, mentionem fieri in XII ait Verrius hoc modo: „Si membrum rupit, ni cum eo pacit, talio csto;" jieque id quid significet indicat, puto quia notum est. permittit enim Lex parcm vindictam. (Miill. p. 363 )

Gellius XX. 1. § 14. Nonnulla autem in istis Legibus (sc. XII tabularun:) nec consistere quidera, sicuti dixi, visa sunt, velut illa lex talionis cuius verba, nisi memoria fallit, haec sunt: ,,Si membrum rupit, ni cum eo pacit, taliu esto." Cf. Gai III. 223. (ad v. ,,pacit" supra Tab. I. 7.) et Cato apud Priscianum cit. infra pag. 231. not.

Talio est similitudo vindictae, ut taliter quis patiatur ut fecit. (Isidor. Origg. V. 27. § 24.) fr. 3. Propter os fraclum CCC dssium poena. (VII. 10.)

vid. Gai. III. 223. Inst. IV. 3. § 7. Paul. 8. R. V. 4. § 6.

Collatio LL. Mos. II. 5. § 5. Paulus libro singulari et titulo De iniuriis: — libero CCC, servo CL pocnam subito sestertiorum. fr. 4. Si iniuriam faxit alteri viginti quinque aeris poenae sunlo. (VII. 7.)

Gellius XX. 1. § 12: Ita de iniuria poenienda scriptum est (sc. in XII) ,,Si iniuriam alterifaxsit, viginti quinque aeris poenae sunto." Cf. Gaius III. 223. Paulus in Collat. II. 5. §5. Festus v. Vigintiquinque poenae, in XII significat vigintiquinque asses. (Miill. 371.)

fr. 5. Rupitias — sarcito —. (VII. 2.)

Festus v. Rupitias, in XII significat damnum dederit. (Miill. p. 265.) Festus v. Sarcito, in XII Servius Sulpitius ait significare: damnum solvito, praestato. (Miill. 322.) cf. Ulp. fr. 1. pr. D. ad L. Aquil. (9. 2.)

fr. 6. 7. Si quadrupes pauperiem fecisse dicalur; et de pastu. (VII. 5.) Ulpianus fr. 1. pr. D. si quadrupes paup. (9. 1.) Si quadrupes pauperiem fecisse dicetur, actio ex lege XII tabularum descendit; qua* lex voluit aut dari id quod nocuit, id est id animal quod noxiam commisit, aut aestimationem noxiae offerre.

Ulpianus fr. 14. § 3. D. de praescr. verb. (19. 5.) Si glans ex arbore tua in meum fundum cadat, eamque ego immisso pecore depascam, Aristo scribit non sibi occurrere legitimam actionem qua experiri possim; nam neque ex lege XII tabularum de pastu pecoris, quia non in tuo pascitur, neque de pauperie,, neque de damni iniuriae agi posse. Cf. Inst. IV. 9. pr. et Theophil. h. 1.

fr. 8. Qui fruges excantassit. — neve alienam segetem pellexeris. (VII. 3.)

PliniusHist.Nat. XXVIII. 2. § 4. Quid? Non et legum ipsarum in XII tabulis verba sunt. ,,Qui fruges excantassit." Etalibi: ,,Qui malum carmen incantassit."

Seneca Natur. Quaest. IV. 7. Et apud nos in XII tabulis cavetur: Ne *quis alienos fructus excantassit. Rudis adhuc antiquitas credebat et attrahi imbres cantibus et repelli; quorum nihil posse fieri tam palam est, rel.

Servius ad Virgil. Eclog. VIII. 99. Magicis quibusdam artibus hoc fiebat; unde est in XII tabulis: ,,Neve alienam segetem pellexeris."

Augustinus de civit. dei VIII. 19. Eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. Nonne in XII tabulis, id est Romanorum antiquissimis legibus, Cicero commemorat esse conscriptum, et ei qui hoc fecerit supplicium constitutum? (cf. Huschke Gaius pag. 120. not.)

fr. 9. De furto frugum noctu commisso. (VII. 4.)

Plinius Hist. Nat. XVIII. 3. Frugem quidem aratro quaesitam furtim noctu pavisse ac secuisse puberi XII tabulis capital erat, suspensumque Cereri necari iubebant; gravius quam in homicidio convictum; impubem Praetoris arbitratu verberari, noxiamque duplione decerni. (cf. Gell. XI. 18. § 8.)

fr. 10. De eo qui aedes acervumve frumenti combusseril. (VII. 6.)

Gaius fr. 9. D. de incendio ruina. (14. 2.) Qui aedes acervumve frumenti iuxta domum positum combusserit, vinctus verberatus igni necari iubetur; si modo sciens prudensque id commiserit: si vero casu, id est negligentia, aut noxiam sareire iubetur, aut si minus idoneus sit, levius castigatur. fr. 11. De arborum iniuria caesarum poena. (II. 11.)

Plinius Hist. Natur. XVII. 1. Fuit et arborum cura legibus priscis; cautumque est XII tabulis, ut qui iniuria cecidisset alienas lueret in singulas aeris XXV. — Cf. Paul. fr. 1. 11'. Gai fr. 2. 4. D. arbor. furt. caesar. (47. 7.) fr. 28. §6. D. de iureiur. (12. 2.) et Inst. IV. 11. fr. 12. Si nox furtum factum sit, si im occisit, iure caesus esto. (II. 4.)

Macrobius Sat.urnal. I. 4. Non esse ab re puto hoc in loco id quoque admonere, quod Decemviri in XII tabulis inusitate „nox" pro noctu dixerunt. Verba haec sunt: Si nox furlum factum sit, si im occisit, iure caesus eslo. In quibus verbis id etiam notandum est, quod ab eo quod est i s, non eum casu accusativo, sed im dixerunt.

Gellius VIII.-1. Decemviri in XII tabulis nox pro noctu dixerunt.

Gellius XI. 18. § 7. Decemviri — occidi permiserunt, si aut cum faceret furtum nox esset, aut interdiu telo se, cum prenderetur, defenderet.

Paulus in Collat. VII. 3. § 2. — Proinde si furem nocturnum quem lex XII tabularum omnimodo permittit occidere, aut diurnum quem eaque Lex permittit, sed ita demum si se telo defendat, videamus an lege Aquilia teneatur. Pomponius dubitat nunc haec lex non sit in usu.

Seneca Controvers. X. c. ult. Lex quae nocturnum furem occidi iubet, quoquomodo iubet, non de damnato tantum, sed de fure loquitur.

Cf. Gai. fr. 4. § 1. D. ad L. Aquil. (9. 2.) Paul. S. R. V. 24. § 9. fr. 13. Furem qui telo se defendit iure caesum videri. (II. 8.)

Gaius fr. 54. § 2. D. de furtis. (47. 2.) Furem interdiu deprehensum non attter occidere lex XII tabularum permisit, quam si telo se defendat. Cf. citt. a& fr. 12. supra et Gai. fr. 233. § 2. de V. S. (de v. telum.)

I. Gothofredus legem restituere vult ita: Si se telo defensint, quiritalo endogue plorato, sei im aliquis cum clamore occisit, ioure caesus estod (coll. Festo v. Sub vos placo.) fr. 14. Depoenafurti manifesti. (II. 5—7.)

Gellius XI. 18. § 8: Ex ceteris autem manifestis furibus liberos verberari addicique iusserunt (sc. Decemviri) ei cui factum furtum esset, si modo id luci fecissent neque se telo defendissent: servos item furti manifesti prensos verberibus adfici et e saxo praecipitari; sed pueros impuberes Praetoris arbitratu verberari voluerunt, noxamque ab his factam sarciri. Cf. Gai. III. 189. etHuschke, Gaius pag. 121. not. fr. 15. De furto lance et licio concepto. (II. 9.)

Gai. Inst. III. 191. 192. (ibique citt.) Coneepti et oblati (sc. fnrti) poena ex lege XII tabularum tripli est. — Praecepit (Lex) ut qui quaerere velit nudus quaerat, linteo cinctus, lancem habens; qui si quid invenerit, iubet id Lex furtum manifestum esse. fr. 16. Si adorat furto quod nec manifestum escit [duplione decidito.,] (II. 10.)

Gai. Inst. III. 190. Nec manifesti furti poena per legem XII tabularum dupli inrogatur.

Festus v. Nec, coniunctionem grammatici fere dicunt esse disiunctivam —; cum si diligentius inspiciatur, intelligi possit eam positain esse ab antiquis pro non; ut et in XII est: — ,,Si adorat furto qnod nec manifestum escit." (Miill. p. 162.)

Gellius XI. 18. § 15. Aliis deinde furtis omnibus, quae nec manifesta appellantur, poenam imposuerunt dupli (sc. Decemviri).

Cato de R. R. Praef. 1. (cit. ad fragm. 18. infra.)

Adorare, apud antiquos signifat agere. (Paul. Diac. ex Festo p. 19.) fr. 17. Res furtwa ne usucapiatur. (II. 13.)

vid. Gai. II. 45. 49. Inst. II. 6. § 2. 3. Iulian. fr. 33. D. de usucap. 41. 3. adde Gellium XVII. 7. § 1. (legis veteris Atiniae verba sunt: „Quod subruptum erit, eius rei aeterna auctoritas esto.")

fr. 18. De unciario foenore. (III. 2.)

Tacitus Annal. VI. 16. Nam primo XII tabulis sanctum, ne quis unciario foenore amplius exerceret.

Cato de R. R. praef. 1. Maiores nostri sichabuerunt, itaque in Legibus po8uerunt, furem dupli damnari, foeneratorem quadrupli. (Cf. Gai. IV. 23. Huschke Nexum p. 110 sqq.)

fr. 19. Dupli condemnalio ex causa depositi. (III. 1.)

« PreviousContinue »