Page images
PDF

Tit. II. DE IURE NATURALI ET GENTIUM ET CIVILI.

i)exuip.fr.i. gs.D.deiusticti.* 'Ius naturale est, quod natura omnia anima

lia docuit. nam ius istud non humani generis pro

prium est, sed [et\ omnium animalium quae in

caelo, quae in terra, quae in mari nascuntur.

hinc descendit maris atque feminae coniugatio

[al. coniunctio] quam nos matrimonium^lppella

mus; hinc Iiberorum procreatio et educatio. vi

demus etenim cetera quoque animalia istius iuris

peritia censeri.

Db Iure Gentium Et civiLi. § 1. §. 1. Ius^autem civile, vel gentium

** Omnes populi qui legibus et ita dividitur. omnes populi qui legi

moribus reguntur parlim suo pro- biis et moribus reguntur partim suo

prio, partim communi omnium ho- proprio, partim communi omnium

minum iure utuntur: nam quod hominum iure utuntur: nam quod

quisque populus ipse sibi ius con- quisquepopulusipse sibi iusconstituit,

stituit, id jpsius proprium est voca- id ipsius proprium civitatis est, voca

turque ius civile, quasi ius proprium turque ius civile, quasi ius proprium

ipsiuscivitalis; qvod vero naturalis ipsius civitatis; quod vero naturalis

ratio inter omnes homines constituit, ratio inter omnes homines constituit,

id apud omnes populos peraeque cu- id apud omnes populos peraeque cu

stoditurvocaturqueiusgentium, quasi stoditur vocaturque ius gentium, quasi

quo iure omnes gentes utuntur. Po- quo iure omnes gentes utuntur. Etpo

pulus itaqueRomanus partim suo pro- pulus ilaque Romanus partim suo pro

prio, partira communi omnium homi- prio, partim communi omnium homi

num iure utitur. quae singula qualia num iure utitur. quae singula qualia

sint, suis locis proponemus. sunt, suislocisproponemus. (§2.) Sed

ius quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium. nam si quis velitSoIonis vel Draconis leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit. sic enim et ius quo populus Romanus utitur ius civile Romanorum appellamus; vel ius Quiritium, quo Quirites utuntur:

*) Ulpianus Libro I. Institutionum: lus nalurale est, quod nalura omnia animalia docuit; nam ius istud non humani generis proprium esl, sed omnium animalium quae in terra, quae in mari nascunlur, avium quoque commune esl. Hinc descendit maris atque feminae coniunctio quam nos malrimonium vocamus, hinc liberorum procreatio, hinc educatio; videmus etenim celera quoque animalia, feras etiam istius iuris peritia censeri. fr. 1. § 3. D. de iust. et iure (I. I). Eandem notionem iuris naturalis exhibet UIp. fr. 1. § 4 (not. ** sequ.)l fr. 6. D. eod.; cf. Tryphon. fr. 31. pr. D. depos. (16. 3.) et fr. 64 D. de cond. indeb. (12-. 6).

**) Gai § 1. ita supplenda est e fr. 9. D. de iust. et iure (I. 1.) ,,Gai. libro I. Institutionum: Omnes populi qui legibus et moribus regunlur parlim suo proprio, partim communi omnium hominum iure uluntur. Nam quod quisque populus ipse sibi ius constituil, id ipsius proprium civitalis est vocuturque ius civile, quasi proprium ipsius civilalis; quod vero naluralis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes peracque cusloditur vocalurque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes ulunlur." Cuius rei exempla habemus in Gai I 156. 180. II. 65. 69 sq. III. 93. 132sq. 154. 194. cf. Inst. h. .t. § 2. 11. II. 1. § 11. 12. — Ulpianus fr. 1. § 4. D. eod. ius gentium et naturale ita distinguit: lus genlium est, quo genles humanae utunlur; quod a nalurali recedere facile inlelligere licel; quia illud omnibus animalibus, hoc solis hominibus inter se commune sit.

Romani enim a Quirino Quirites appellantur. Sed quotiens non addimus [nomen], cuius sit civitatis, nostrum ius significamus: sicuti cum poetam dicimus, nec addimus nomen, subauditur apud Graecos egregius Homerus, apud nos Virgilius. Ius i) cf. fr. 4—6. D. dc iust. ci i. auieiii gentium' omni humano generi commune

est. Nam usu exigente et humanis necessitati

bus, gentes humanae [iura] quaedam sibi consti

tuerunt. bella etenim orta sunt et captivitates

secutae et servitutes quae sunt iuri naturali

contraria: iure enim naturali ab initio omnes

homines liberi nascebantur. Ex hoc iure gen

tium et omnes paene contractus introducti sunt,

ut emptio venditio, locatio conductio, societas,

depositum, mutuum, et alii innumerabiles.

§ 2. * Constant autem iura § 3. Constat.autem ius nostrum aut ex scri

ex legibus, plebiscitis, se- pto, aut ex non [al. sirie] scripto: ut apud

natusconsultis, constitutioni- Graecos, tc3v v6[icov ot [isv eyyoacpoi, ol

bus Principum, edictis eorum 6*£ ayQacpoi. Scriptum ius est lex, plebiscita,

qui ius edicendi habent, re- senatusconsulta, Principum placita, magistra- ,

sponsis prudentium. tuum edicta, responsa prudentium.

§ 3. aLex est quod populus iubet § 4. Lex est quod populus Romaatque constituit. plebiscitum est nus, senatorio magistratu interrogante quod plebs iubet atque constituit. veluti Consule, constituebat.b Plebiplebs autem a populo eo distat, quod scitum est quod plebs, plebeio magipopuli appellatione universi cives si- stratu interrogante veluti Tribuno, gniiicantur, connumeratis eliam pa- constituebat. Plebs autem a populo triciis; plebisautemappellatione sine eo differt, quo species a genere. nam patriciis ceteri cives signilicantur. appellatione populi universi cives siUnde olim patricii dicebant plebisci- gnificantur, connumeratis etiam patis se non teneri, quia sine auctori- triciis et senatoribus; plebis autem tate eorum facta essent. sed postea appellatione, sine patriciis et senalex Hortensia lata est, qua cautum toribus ceteri cives significantur, est ut plebiscita universum populum sed et plebiscita lege Hortensia lata tenerent. itaque eo modo legibus non minus valere quam leges coepeexaequata sunt. runt. .

§4. "Senatusconsultum §5. Senatusconsultum est quod senatus iubet

est quod senatus iubet at- atque constituit. Nam cum auctus est populus

que constituit, idque legis Romanus in eum modum, ut difficile sit in unum

vicem optinet, quamvis eum convocari legis sanciendae causa: aequum

fuerit quaesitum. visum est senatum vice populi consuli.

[ocr errors]

§ 5. * Constitutio Printfpis est quod Imperator decreto vel edicto vel epistula constituit. nec umquam dubitatum est, quin id legis vicem optineat, cum ipse Imperator per legem imperium accipiat.

§ 6. *Ius autem edicendi habent magistratus populi Romani. sed amplissimtim ius est in edictis duorum Praetorum, urbani et peregrini: quorum in provinciis iurisdictionem Praesides earum liabent; item • in edictis Aedilium curulium, quorum iurisdictionem in provinciis populi Romani Quaestores habent; nam in provincias Caesaris omuino Quaestores non miltuntur, et ob id hoc edictum in his provinciis non proponitur.

§ 7. bResponsa prudentium suntsententiae etopiniones eorum quibus permissum est iura condere. quorum omnium si in unum sententiae concurrant, id quod ita sentiunt legis vicem optinet; si vero dissentiunt, iudici licet quam velit sententiam sequi: idque rescripto divi Hadriani signilicatwr.

§ 6. Sed et quod Principi placuit legis habet vigorem: cum lege regia quae de imperio eius lata est populus ei et in eum omne suum imperium et potcstatem concessit. Quodcumque igitur Imperator per epistolam constituit, vel cognoscens decrevit, vel edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt, quae constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc Princeps vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent.

§ 7. Praetorum quoque edicta non modicam iuris obtinent auctoritatem. haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id

est magistratus, auctontatem

huic iuri dederunt. Propone

bant et Aediles curules edi

ctum de quibusdam casibus [al.

causis], quod edictum iuris ho

norarii portio est.

§ 8. Responsa prudentium sunt sententiae

et opiniones eorum quibus permissum erat

iura condere [al. concedere]. Nam antiqui

tus institutum [al. constitutum] erat, ut

essent qui iura publice interpretarentur,

quibus a Caesare ius respondendi datum

est, qui iurisconsulti appellabantur. quorum

omnium sententiae et opiniones eam aucto

ritatem tenebant, ut iudici recedere a re

sponso eorumnon liceret, ut est constitutum.

*) cf. fr. 1. D. de Const. Princ. (t. 4.) Ulpianus libro I. Inst.: Quod Principi placuil legis habet vigorem; utpote cum lege regia, quae de imperio eius lata esl, populus ei et in eum omne suum impcrium el polesiatem conferat (§ 1.) Quodcunque igitur lmperator per epistolam el subscriplionem statuit, vcl cognoscens decrevil, vei de plano interlocutus esl, vel edicto praecepit, legem esse constat; haec sunl, quas vulgo conslilutiones appellamus. (§ 2.) Plane ex his quaedam sunt personales nec ad exemplum trahunlur; nam quac Princeps alicui ob merita indulsil, vel si quam poenam erngavit, vcl si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. cf. fr. 2. § 11. D. de or g. iuris (1. 2.) De antiquo more legem de imperio ferendi vid. Cicer. de Rep. II 13. 17. 18. 20; de tempore Imperatorum Tacit. I. 47. II. 55. IV. 3. 6. et fragm. SCti de imperio Vespasiani. Lex imperii vocatur in c. 3. C. VI. 23. cf.fr. 14. §1. D. XL. 1.; Lex Regia in Const. Deo auctore §7.

a) cf. fr. 2. § 10. de ovigine iuris (1. 2.) fr. 7 § 1. D. de iust. et iure (I. 1).

b) fr. 2. § 5. 47. de orig. iur. (1. 2.) cf. § 37. eodem: Qui optimus a senatu appellatus est, cui publice domus data est, quo facilius consulerelur.

§ 9.* Ex non scripto ius venit quod usus comprobavit. nam diuturni moises consensu utentium comprobati legem imitantur. (§ 10.) Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur. Nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, flnxisse videtur. in his enim civitatibus ita agi • solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro Iegibus observarent memoriae manda. rent: Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent [al. comprehendissent] custodirent.

§ 11. Sed naturalia quidem iura quae apud

omnes geuies peraeque servantur, divinaquadam

providenfflrconstituta, semper firma atque immu

tabilia permanent; ea vero quae ipsa sibi quae

que civitas constituit saepe mutari solent, vel

De Iuris Divisione. tacito consensu populi, vel alia postea lege lata.

§8. **Omne autem ius § 12. Omne autem ius quo ulimur vel ad per

quo utimur vel ad perso- sonas pertinet, vel ad res, vel ad actiones. Ac

nas pertinet, vel ad res, prius de personis videamus. nam parum est ius

vel ad actiones. sed prius nosse, si personae quarum causa statutum est

videamus de personis. ignorentur. .

DE CONDICIONE HOMINUM. Tit. III. DE IURE PERSONARUM.

§9. ***Etquidemsummadivisio de • Summa itaque divisio de iure periurepersonarumhaecest, quodomnes sonarum haec est, quod omnes homihomines aut liberi sunt aut servi. nes aut liberi sunt aut servi.

*) Cic. de Invent. II. 22. §67.: Consuetudinis ius quod volunlate oiimium sine lege veluslas_comproliavit. — fr. 32. D. de Legg. (1. 3.) Iulianus libro XCIV Digestorum: De quibus causis scriptis Icgibus non utiimir id cuslodiri oportel, quod moribus et consuctudine inducluA est; et si qua in re hoc deftceret, tunc quod proximum et consequens ei est; si nec id quidem appareat, tunc ius quo urjjs Roma utilur servari oportet. (§ 1.) Inveterala consuetudo pro lege non immerilo ciislodilur, et hoc est ius quod dicilur moribus conslitutum. Nam quum ipsae lcges nulla alia ex causa nos teneanl, quam quod iudicio populi receptae sunt, merito et ea quae sine ullo scripto populus probavit tenebunt omnes: nam quid interesl, suffragio populus volunlatem suain declaret, an rebus ipsis et faclis? Quare rcctissime etiam illud receptum esl, ut leges non solum suffragio legislatoris sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem abrogentur. — fr. 33. D. eod. Ulpianus libro I. de officio Proconsulis: Diuturna consuctudo pro iure et lege in his quae non ex scripto descendunt observari solel. — fr. 35. D. eod. Hermogenianus libro I Iuris Epitomarum: Sed et ea quae longa consueludine comprobata sunt ac per plurimos annos observala, velut tacita civium conventio, non minus quam ea quae scripta sunl iura servanlur. — fr. 36. D. eod. Faulus libro VII ad Sabinum: Imo magnae auctoritalis hoc ius habetur, quod in tantum probatum esl, ut non fueril necesse scripto id comprehendere. —■ Dio Chrysostomns or. 76. "eoti Ss $&og yvcofir] uev Tc3v %qcou.svcov xoivrj, vofiog Si ayoacpog cftvovg fj nolscog, Si-xcttov Ss cxovnov xotl KUTa TavTct 7iixoiv aofaxov, ftJoffta Ss av&qconcov ovSsvog, aXXcc $Cov y-ai %oovov.

**) Gai § 8. repotitur in fr. 1. D. de statu hom. (1. 5.) cf. fr. 2. D. eod. et Gaill. 1. IV. 1.

***) § 9. repetitur in Gai fr. 3. D. de statu hoin. (1. 5.) Haec divisio exponitur s<jq. §§ 10—47.

1) e Flor. fr. 4. D. ile slalu. hom.

2) e Marc. fr 5. D. coden

§ 10. **Rursus libero-^ rum hominum alii ingenui sunt, alii libertini.

§ 11. Ingenui sunt, qui liberi nati sunt;

§ 1. Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vocantur, 'naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur. (§ 2.) Servitus autem est constitutio iuris gentium qua quis dominio- alieno conlra naturam subiicitur. (§ 3.) Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent, ac per hoc servare, nec occidere solent. qui etiam mancipia dicti sunt, [eo] quod ab hostibus manu capiuntur.

§4. 2 Servi autem aut nascuntur, aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris. fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate; aut iure civili, cum homo lilw maior viginti annis ad pretium participandunWese venundari passus est.

§ 5. In servorum condicione nulla differentia est. In liberis multae differentiae sunt: aut enim ingenui sunt, aut libertini.

Tit. IV. DE INGENUIS.

Ingenuus est, qui statim ut natus est liber est; sive ex duobus ingenuis matrimonio editus [esl], sive ex [duobus] libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. sed etsi quis ex matre libera nascatur, patre servo, ingenuus nihilominus nascitur; quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. 3Suflicit autem Iiberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur

*) Florentinus libro IX. Institutionnm: Libertas est naturalis factdtas eius quod cuique facerc libet, nisi si quid vi aut iurc prohibetur. (§ 1.) Servilits est conslilulio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subiicitiir. (§ 2.) Servi ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere, ac per hoc servare, nec occidere solenl. (§ 3.) Mancipia vero dicta, qtiod ab /wslibus manu capianlur. fr. 4. D. de statu hominum (i. 5.) cf. fr. 4. de iust. ct i. (I. 1.). Eandem vocis originem affert Pomp. fr. 239. D. de V. S. (50. 16.) cf. Gai. I. 121.

**) Marcianus libro I. Instltutionum: Et servorum quidem una esl conditio; liberorum autem hominum quidam ingenui sunt, quidam libertini. (§ 1.) Servi autem in dominium noslrum redigunlur aut iure civiti, aut genlium. Iure civili, si quis se maior viginti quinque annis ad pretium participandam venire passus esl; iure .genlium scrvi nostri sunt, qui ab hostibus capiuntur, aut qui ex ancillis nostris nascuntur. fr. 5. pr. § 1. D. de statu hom. (1. 5.) De eo qui se venundari passus est vid. fr. 1. 3. D. quibus adlibertatem (40. 13).

***) Marcianus libro I. Institutionum: Ingenui sunt, qui cxmalre libera nati sunt; sufficit enim liberam fuisse eo tempore quo nascitur, licet ancilla concepit; el e contrario si libera conceperit, deinde ancilta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci. Ifec interesl, iuslis nuptiis concepit, an vutgo, quia non debel catamitas malris nocere ei qui in venlre esl. Ex hoc quaerilur, si ancilta praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facla, aut expulsa civilate, pe.pereril, liberum, an scrvum pariat? Et tamen rectius probalum est liberum nasci, et sufficere ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse. fr. 5. § 2. 3. D. de statu hom. (1. 5.) cf. Gai I. 82 83. Ulp. V. 8—10.

3) eMaic. fr. 5. §2. 3. D. dcst.hom.***

« PreviousContinue »