Page images
PDF

dem quae coemptionem facif, non deducitur in* servilem condicionem, a parentibus vero et a co* emptionaloribus* mancipafi mancipataeve servorum loco constituuntur, adeo quidem, ut ab eo cuius in mancipio sunt neque hereditatem neque legata aliter capere possint, quam si simul eodem testamento liberi esse iubeantur, sicuti iuris est in persona servorum. sed differentiae ratio manifesta est, cum a parentibus et a coemptionatoribus eisdem verbis mancipio accipiuntur quibus servi; quod non similiter f\t in coemptione.

§ 124. Videamus nunc, quibws modis ii qui «lieno iuri subiecti sunt eo iure liberentur. * (§ 125.) Ac priws de lii.s dispiciamus qui in potestate sunt. (§ 126.) Et quidem servi quem

admodum potestate liberentur, ex his intellegere possumus quae de servis manumillendis superius [§. i3sqq.] exposuimus.

§ 127. Hi vero qui in potestate parentis sunt morluo eo sui iuris fiunt. Sed hoc o7stinctionem recipit.b nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efliciuntwr. mor^ tuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita, si post mortem avi in patris sui potestatem recasuri non sunt. *7aque si moriente avo pater eorum et vivat et in potestate patris fuerit, tunc post obitur.i avi in potestate patm sui punt: si vero is, quo tempore avwsmoritur, aut iam mortuus est, aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiuiit. (§ 128.) Cum autem is cui ob aliquod maleficium ex lege poenali aqua et igni interdicitur civitatem Romanam amittat,0 sequitur, ut qui eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, proinde ac mortuo eo desinant liberi in pote

Tit. XII. QUIBUS MODIS IUS POTE
STATIS SOLVITUR.

Videamus nunc, quibus modis hi qui alieno iuri subiecti sunt eo iure- liberantur.

Et quidem servi quemad

modum potestate liberantur, ex his

ntellegere possumus quae de servis manumittendis superius exposuimus.

Hi vero qui in potestate parentis sunt mortuo eo sui iuris fiunt. Sed hoc distinctionem recipit. Nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efliciuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita, si post mortem avi in potestatem patris sui recasuri non sunt. itaque si moriente avo pater eorum et vivit et in potestate patris sui est, tunc post obitum avi in potestate patris sui fiunt; si vero is, quo tempore avus moritur, aut iam mortuus est, aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia [al. qui) in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt. (§ 1.) Cum autem is qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur civitatem amittit, sequitur, ut qui eo modo ex numero civium Romanorum tollitur perinde [est] acsi

state eius esse: nec enim ratio patitur, ut pere- mortuo eo desinant li

*) ex coniect. Huschkii; Lachmann haec mavult: capile deminuituri, sed servilem condicionem aput coemptionalorem non patitur.

a) cf. Ulp. tit. X. Qui in potestate manu mancipioque sunt quemadmodum eo iure liberentur.

b) cf. Gai I. 146. Inst. II. 19. § 2. Ulp. fr. 5. D. de his qui gui i. fl 6 )

c) cf. Gai I. 90. 161. III. 153.

grinae condicionis homo civem Romanum in potestate habeat. Pari ratione et si ei qui in potestate parentis sit aqua et igni interdictum fuerit, desinit in potestate parentis esse, quia aeque ratio non patitur, ut peregrinae condicionis homo in potestate sit ciris Romani parentis

1) cf. fr. 4. D. de interdici. et rel.

2) cf. Inst. 1.16. § 1. (nov. 22. c. 8.)

3) est c. 5. C. de Consulibus. (nov. 81.)

4) cf. fr. 12. §. 1. fr. 18.D. de caplivis.

5) cf. Paul. fr. 19. D. eod.

6) cf. fr.26. D. eod.

§ 129. Quod si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis serms interim hostium flat, pendet ius liberorum propter ius postliminii, quia hi qui ab hostibus capti sunt, si reversi fuerint, omnia pristina iura recipiunt. itaque reversus habebit liberos in potestate. si vero illic mortuus sit, erunt quidem liberi sui iuris; sed utrum ex hoc tempore quo mortuus est aput hostes parens, an ex illo quo ab ho.vtibus captus est, dubitari potest.4 Ipse quoque lilius neposve si ab hostibus captus fuerit, similiter diccmus propter ius postliminii potestatem quoque parentis in suspenso esse. (§ 130.) Praeterea exeunt liberi virilis sexus de patris potestate si flamines Diales inaugurentur, et feminini sexus si virgines Vestales capiantur. (§ 131.) Olim quoque, quo tempore populus Romanus in Latinas regiones colonias deducebat, qui /iissii parentis orofectus erat in Latinam cohniam, e patria potestate exire videbatur, cum qui ita civitaie Romana ces

beri in potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. Sed si ex indulgentia principali restituti fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt. (§ 2.'). Relegati autem patres in insulam in potestate sua liberos retinent. et ex contrario liberi relegati in potestate parentum remanent. (§ 3.2) Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. Servi autem poenae efficiuntur qui in metallum damnantur, et qui bestiis subiiciuntur. (§4.) Filiusfamilias si militaverit, vel si Senator vel Consul fuerit factus, manet fn patris potestate. militia enim vel consularia [al. consularis] dignitas de patris potestate filium non liberat. Sed ex constitutione nostra 3summa Patriciatus dignitas illico ab imperialibus codicillis praestitis a patria potestate liberat. quis enim patiatur patrem quidem posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filium relaxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere eum quem sibi patrem elegit ab aliena eximere potestate?

§ 5. Si ab hostibus captus fuerit

parens, quamvis servus hostium fiat,

tamen 'pendet ius liberorum pro

pter ius postliminii, quia hi qui ab

hostibus capti sunt, si reversi fuerint,

omnia pristina iura recipiunt. idcirco

reversus et liberos habebit in pote

state, quia postliminium fingit eum

qui captus est semper in civitate

fuisse. si vero ibi decesserit, exinde

ex quo captus est pater, filius sui

iuris fuisse videtur.4 Ipse quoque

filius neposve si ab hostibus captus

fuerit, similiter dicimus propter ius

postliminii ius quoque potestatis pa

rentis in suspenso esse. Dictum est

autem postliminium5 a limine et post,

ut eum qui ab hostibus captus in fines

nostros postea, pervenit postliminio re

versum recte dicimus. nam limina sicut

in domibus finem quendam faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt: hinc et limes dictus est, quasi finis quidam et terminus. Ab eo postliminium dictum, quia eodem limine revertebatur quo amissus erat. Sed6 et serani* acciperentur alterius civi- qui victis hostibus recuperatur postlitatis cives. ** minio rediisse existimatur.

§. 132. Emancipatione quoque de- §6. Praeterea emancipatione quo

sinunt liberi in poteslalem*** paren- que desinunt liberi in potestate pa

tium esse. sed filius quidem terfc de- rentum esse. Sed ea emancipatio

mum mancipatione ceteri t vero liberi, sive antea quidem vel per antiquam legis

masculini sexus srve feminini, una observalionem procedebat, quae per

mancipatione exeunt de parentium po- imaginarias venditiones et interce

testate: lex enim xn tantum in per- dentes manumissiones celebrabatur,

sona filii de tribus mancipationibus lo- vel ex imperiali rescripto." Nostra

quitur, his verbis: si Pater Pilium autem providentia et hoc in melius

Ter Yenumdabit, FiLivs A Patre\\ Libek per constitutionem breformavit, ut

Esto. eaque res ita agitur." manci- fictione pristina explosa, recta via

pat pater filium alicui: is eum vindicta apud competentes iudices vel magi

marmmittit: eo facto revertitur in po- stratus parentes intrent, et filios suos

testatem patris. is eum iterum manci- vel filias, vel nepotes vel neptes, ac

pat vel eidem velalii; setin usu est deinceps, sua manu dimitterent. et

ei&em mancipari: isque eum postea tuncexedicto PraetonV inhuius filii

similiter vindicta manumiltit: quofa- vel filiae, nepotis vel neptis bonis,

cto rwrsus in potestatem patris sui re- qui vel quae a parente manumissus vel

vertifwr. tunc tertio pater eum manci- manumissa fuerit, eadem iura prae

pat vel eidem vel alii; set hoc in usu stantur parenti quae tribuuntur pa

est, ut eidem mancipetur: eaque man- trono in bonis liberti; et praeterea

cipatione desinit in potestale palris si impubes sit filius vel filia vel ce

esse, etiamsi nondum manumissus sit, teri, ipse parens ex manumissione

set adhuc in causa mancipii [lin. 24]++1 tutelam eius nanciscitur.d

*) haec recepi ex coniect. Huschkii cf. Cic. .pro Caec. c. 33. 34. pro Balbo c. 11—13. pro domo c. 30. Gai I. 79.

**) linea yacua. ***) cf. § 55 not.

f) ita ex coniect. Huschkii. De re ipsa cf. Gai I. 135. IV. 79. fr. 8. § 1. D. de iniusto. (28. 3.) Inst. III. 2. § 8.

tt) ita ex Ulp. fr. X. 1.

ttt) in pag. CXIXb Cod. Ver. quae sequitur nihil legi potest. Prioris partis argumeutum tamen colligi potest ex Epit. I. 6. § 3: Tamen cum tertio mancipalus fuerit .... succedit: quae verba infra not. aa. signis || |] inclusimus. — Posterior pars eiusdem paginae, quod etiam Epit. indicat, haud dubie ea continebat quae leguntur in fr. 28. D. de adoptionibus (e Gai libro I.), quae verba in contextum recipi solent (§ 133.)

a) Anastas. c. 5. C. de emancipationibus. (8. 49.)

b) est c. 6. C. eodem. c) Inst. III. 9. § 4. d) Inst. I. 18. 19.

aa) Gai Epit. I; 6. § 3. h. 1. notatu digna haec de emancipatione filji exhibet: Emancipatio autem, hoc est manus traditio, quaedam simililudo venditionis esl: quia in emancipationibus praeler illum, hoc est cerlum patrem, alius pater adhibelur, quifiduciarius nominatur. Ergo ipse naturalis paler filium suum fiduciario patri mancipat, hoc est manu tradit: a quo fiduciario patre naturalis paler unum aut duos nummos, quasi in similitudinem pretii accipit, et iterum eum acceptis nummis fiduciario patri tradit. Hoc secundo et terlio fit, et tettio eum fiduciario patri mancipat et tradit, et sic de palris potestale exit. Quae tamen emancipatio solebat ante Praesidem fieri, modo ante curiam facienda est: ubi quinque testes cives Romani in praesenli erunt, el pro illo qui libripens adpellatur (id est stateram tenens) et qui antestatus adpellatur alii duo, ui seplem testium numerus impleatur. || Tamen cian tertio mancipatus fuerit filius a palre naturali fiduciario patri, hoc agere debet naturalis paler, ut ei a fiduciario patre remancipeiur, et a naturali palre manumitlalur: ut, si filius ille mortuus fuerit, ei in hereditate naturalis pater, non fiduciarius, succedat, Feminae, vel nepotes masculi ex filio, una emanci

§ 133. Liberum autem arbitrium est ei qui filium et ex eo nepotem in potestate habebit, filium quidem potestate dimittere, nepotem vero in potestate retinere/ vel ex diverso filium quidem in potestate retinere, nepotem vero manumittere; vel omnes sui iuris efficere. eadem et de pronepote dicta esse intellegemus.

§ 134. Praeterea parenles liberis in adoptionem datis potesiate eos luibere desinunl; el in filio quidem, s\ in adoptionem daiur, ires mancipaliones* et duae intercedentes manumissiones proinde fiunt, ac fieri so-. lent cum ita eum pater de potestate dimittit, ut sui iuris efficiatur. deinde aut patri remancipatur, et ab eo is qui adoptat vindicat aput Praetorem filium suum esse, et illo contra non vindicante a Fraetore vindicanti filius addicitur, aut iure mancipatur patri adoptivo vindicanrt filium ab eo apud quem is lerlia** mancipatione est: set sane commodius est patri remancipari. in ceteris vero liberorum personis, seu masculini seu feminini sexus, una scilicet mancipatio sufficit, et aut remancipantur parenti aut iure mancipantur. Eadem et in provinciis aput Praesidem provinciae solent fieri. (§ 135a.) Qui ex filio semel iterumve mancipato conceptus est, licet post tertiam mancipationem patris sui nascatur, tamen in avi potestate est, et ideo ab eo et emancipari et in adoptionem dari potest. At is qui ex eo filio conceptus est qui in tertia mancipatione est, non nascitur in avi potestate. set eum Labeo quidem existimat in eiusdem mancipio esse cuius et pater sit. utimur autem hoc iure, ut quam diu

§ 7. Admonendi autem sumus libe

rum esse arbitrium ei qui liliuin et ex

eo nepotem vel neptem in potestate ha

bebit, filium quidem de potestate dimit

tere, nepotem vero vel neptem reti

nere; et ex diverso filium quidem in

potestate retinere, nepotem vero vel

neptem manumittere (eadem et de pro

nepote vel pronepte dicta esse intelle

gantur), vel omnes sui iuris efficere.

§ 8. Sed et si pater

filium quem in potestate

habet avo vel proavo na

turali, secundum nostras

constitutiones' super his

habitas, in adoptionem de

derit, id est si hoc ipsum

actis intervenientibus apud

competentem iudicem ma

nifestaverit, praesente eo

qui adoptatur, et non con

tradicente, nec non eo qni

adoptat, solvitur quidem

ius potestatis patris natu

ralis, transit autem in hu

iusmodi parentem adopti

vum, in cuius persona et

adoptionem plenissimam

esse antea diximus. (§ 9.)

Illud autem scire oportet,

quod si nurus tua ex filio

tuo conceperit, et filium

postea emancipaveris vel pater eius in mancipio sit, pendeat ius eius: et in adoptionem dederis, si quidem pater eius ex mancipatione manumis- praegnante nuru tua, nisus erit, cadit in e«us potestatem; si vero is, hilominus quod ex ea nadum in mancipio sit, decesserit, sui iuris fit. scitur in potestate tua na

1) sunt cc. 10 el 11. C. de adoptionibus cf. fr. 5. 25. D. eodem.

patione de patris vel avi exeunt polestate et sui iuris efficiuntur. El hi ipsi quamlibet una mancipatione de patris vel avi exeant, nisi a palre fiduciario remancipati fuerinl et a naturali patre manumissi, succedere eis naturalis paler non polest, nisi fiduciarius a quo manumissi sunl. Nam si remancipatum eum sibi naturalis paler vel avus manumiserit, ipse eis in hereditate succedit. \\ Quodsi habeat guis filium, et ex eo nepoles, el voluerit filium emancipare, et nepotes in sua polestafe relinere, in arbilrio eius est: aut si voluerit nepoles emancipare, el filium in sua potestale retinere, et hoc ei pro iuris ordine licere manifeslum est. Quod non solum de nepoiibus, sed et de pronepolibus similiter facere potest. — De antestato, cuius hic quasi septimae personae mentio fit cf. Zell Inscr. Rom. Nr. 1779. 1780. 1785. Huschke, Flavii Syntrophi instrumentnm donationis pag. 6. 7. 43 sqq. — De fiducia vide citt. ad Gai II. 59.

*) ita fere ex coniectura Goeschenii. Cf. ad hunc articulum Gellius V. 19. Cic. de fin. I. 7. § 24. fr. 1. § 2. D. de rei vind. (6. 1.) Gai II. 141. III. 6. IV. 79.

**) ita ex coni. Huschkii, qui peculiarem quandam notionem „iure mancipationis" olim supponehat: — de Scheurl (D. de modis liberos in adoptionem dandi Erl. 1851) non sine ratione hanc emendationem proponit: aut non remancipalur patri adoptivo, sed ab eo vindicanli in iure ceditur apud quem in tertia mancipatione est. (cf. Eudorff Grundr. d. G. d. E. E. pag. 96.)

(§135b.)Etde licet —■ scitur; quod si post eman

[1 lin.] ut supra [§ 132.134] diximus, quod in fllio cipationem vel adoptiofaciunt tres mancipationes, hoc facit una manci- nem fuerit conceptus, papatio in nepote. tris sui emancipati vel

l) c Marciani fr. 31. D. de adopt. avi adoptivi poleslati subiicitur; (§ 10.)1 et quod

neque naturales fiberi, neque adoptivi ullo paene modo possunt cogere parentem de potestate sua eos dimittere.

§ 136. Mulieres, qmmvis inmanu sint, nisi coemlionem fecerint, poteslate parenlis non liberantur. hoc in Flaminica Diali senatusconsulto con/irmalur, quo ex auclorilale consulum Maximi et Tuberonis cavelur, ut* haec quod ad sacra tanlum videatur in manu esse, quod vero ad cetera perinde habeatur, afcjue si in manum non convenisset. Sed mulieres quae coemtionem fecerunt per mancipationem* potestate parentis liberantur: nec interest, an in viri sui manu sint, an extranei/ quamvis hae solae loco flliarum habeantur quae in viri manu sunt.

§ 137. [3 lin.]** temancipatione desinunt in manu esse, et cum ex remancipatione manumissae /uerint, sui iuris efficiunlur [Slin.] ***nihilo magis potest cogere, quam filia patrem. set filia quidem nullo modo patrem potest cogere, etiamsi adoptiva sit: haec autem virum repudio misso proinde comneWere potest, atque si ei numquam nupta fuisset.

§ 138. Ii qui in causa mancipii sunt, quia servorum loco habentur, vindicta, censu, testamento [ef. § njmanumissi sui iuris fiunt. (§ 139.) Nec tamen in hoc casu lex Aelia Sentia Iocum habet. itaque nihil requirimus, cuius aetatis sit is qui manumittit, et qui manumittitur: ac ne illurfquidem, an patronum creditoremve manumissor habeat. Ac ne numerus quidem legis Furiae Caniniae finitus in his personis locum habet. (§ 140.) Quin etiam invito quoque eo cuius in mancipio sunt censu libertatem consequi possunt, excepto eo quem pater ea lege mancipio dedit, ut sibi remancipetur: nam quodammodo

*) ita ex coniectura Lachmanni. cf. Gai I. 114. 115 b. 132. 134. III. 24. Gell. X. 15. XVIII. 6. Tacit. Ann. IV. 16.

**) argumentum est: ,,quemadmodum manus solvatur."

***) in his 3 lin. tantummodo vv.: vel ila nihito etc. apparent.

Gaius illud dicere videtur: ,,mulierem maritum cum quo coemtionem fecerit non magis posse cogere, ut eam (constante scilicet matrimonio, ut ex fine huius §i apparet) suo iure dimittat, quam filia patrem" (Gosohen).

[ocr errors]
« PreviousContinue »