Page images
PDF

storis suggestionem correximus, quae*inter im-
periales radiat sanctiones. et omnes libertos
nullo, nec aetatis manumissi, nec dominii [al. do-
mini] manumissoris, nec in manumissionis modo
discrimine habito, sicuti antea observabatur, ci-
vitate Romana donavimus; multis additis modis,
per quos possit libertas servis cum civitate Ro-
mana, quae sola in praesenti est, praestari.

Tit. VI. QUI, QUIBUS EX CAUSIS,
MANUMITTERE NON POSSUNT.

§ 36. Non tamen cuicumque volenti Non tamen cuicumque volenli

manumitterelicet.' (§37.) namis quiin manumittere licet. nam is qui in fraudem creditorum vel in fraudem pa- fraudem creditorum manumittit, troni manumitlit, nihil agit, quia lex Aelia nihil agit: quia lex Aelia Sentia Sentia inpedit libertatem.b impedit libertatem. (§ 1.) Licet

autem domino qui solvendo non est testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut flat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non i) cf. Gai. i. 21. extiterit. idque eadem lege Aelia Sentia1 pro

visum est, et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines quibus alius heres extiturus non esset, vel servum suum necessarium heredem habeant qui satisfacturus esset creditoribus, aut hoc eo non faciente creditores res hereditarias servi nomine vendant, ne iniuria defunctus afiiciatur. (§ 2.) Idemque iuris est, etsi sine libertate servus heres institutus

2) esi c 5. c. de nccess. scrv. her. est. quod nostra constitutio 2non solum in do

mino qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova humanitatis ratione — ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur — cum non est verisimile, eum quem heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse, et nemi

3) e nuinissi0-D- ql" cla quib''"a" nem sibi heredem fore. (§ 3.) 3In fraudem au

tem creditorum manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit solvendo non est, vel qui datis libertalibus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam in his est sperant homines. ita

a) de toto articulo vid. Ulp. I. 12—25. • •

b) cf. Gai. I. 47. fr. 55. 57. 60. 83. pr. D. de hered. inst. (28. 5.) Dosithei Interpr. § 16. (Lachmann).- Servum pigneri datum civem Romanum facere dcbilor non potesl, nisi si forle solvendo sil.

que tunc intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non suffectura sunt creditoribus.

§ 38. Item eadem lege minori xx annorum domino non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta* aput consilium iusta causa manumissionis adprobata fuerit. (§. 39.) Iustae autem causae manumissionis sunt: veluti si quis patrem aut matrem aut paedagogum aut conlactaneum manumittat. sed et illae causae, quas superius [§ 19.] in servo minore xxx annorum exposuimus, ad hunc quoque casum de quo loquimur adferri possunt. item ex diverso hae cawsae, quas in minore xx annorum domino rettulimus, porrigi possunt et ad servum minorem xxx annorum.

1) cf. fr. 9 § 1. D. de manum. vjnd.

S 40. Cum ergo certus modus manumittendi minoribus xx annorum dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, evenit, ut qui Xiiii annos aetatis expleverit, licet testamentum facere possit, et in eo he redem sibi instituere legataque re linquere possit, tamen, si adhuc mi nor sit annorum xx, libertatem servo dare non potest.** §41. Et quamvis Latinum facere velit ininor xx annorum dominus, tamen nihilominus debet aput consilium causam probare, et ita po

§ 4. Eadem lege Aelia Sentia domino minori viginti annis non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta * apud con.silitim iusta ^causa manumissionis adprobata fuerit [al. fuerint ntanumissi]. (§ 5.) Iustae autem manumissionis causae sunt: veluti si quis patrem aut matrem aut tilium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum aut nutricem educatoremve aut alumnum alumnamve aut collactaneum manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ducatur, nisi iusta causa impediat; et qui manumittitur procuratoris habendi gratia ne minor septem et decem [al. XVIII] annis manumittatur. (§ 6.1) Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur.

(§ 7.) Cum ergo certus modus manu

mittendi minoribus viginti annis do

minis per legem Aeliam Sentiam con

stitutussit, eveniebat, ut qui quatuor

decim annos aetatis expleverit, licet

testamentum facere possit, et in eo

heredem sibi instituere legataque re

linquere possit, tamen, si adhuc mi

nor sit annis viginti, libertatem servo dare non

poterat. quod non erat ferendum, si [eidm] is

cui totorum bonorum in testamento dispositio

data erat uni servo libertatem dare non permit

tebatur: quare [nos] non similiter ei, quemad

modum alias res, ita et servos suos in ulti

ma voluntate disponere quemadmodum voluerit,

permittimus, ut et libertatem eis possit praestea intcr amicos* manumiUere.

*) haec verba contra Codicis Ver. et librorum Inst. fidem ita transponenda censent Niebuhr, Qoeschen et alii: non aliter vindicta manumittere permittitur, quam ti apui; vel similiter: cum ob grammaticorum regulas, tum quia causa probata et inter amicos manumitti licet (Gai I 41) et ad testamentarias quoque manumissiones hoc ius perducitur (§ 7. I. h. t. fr. 27. D. de manumissis test. 40. 4.); eamque ob causam Ulpianum 113. vindictae mentionem omisisse putant. Huschke prop.: non aliler man.permitlilur, quam si vindicta, a. c. iusta causamanum. approbata, numumiserU. — Sed lectionem Codicis Ver. congruam genuinae legis Aeliae Sent. rationi esse docet Schrader ad h. 1. Inst.

**) ita Cod.; idem soloecismus est in Iustin. Inst. h. 1.: ut poterat.

QNEIST INSTITUTIONEB. *

§ 42. Praeterea lege Furia Caninia certus modus conslitutus est in servis testamento manumittendis; (§ 43.) nam ei qui plures quam duos nequeplures quam decem servos habebit, usque ad partem dimidiam eius numeri manumitterepermittitur. ei vero qui plures quam x neque plures quam xxx scrvos habebit, usque ad tertiam partem eius numeri manumittere permittitur. at ei qui plures quam xxx, neque plures quam centum habebit, usque ad partem quartam manumillere permtttitur, nec lalior licenlia* datur. novissime ei qui plures quam c habebit, nec plures quam D, ampliusnon permittitur, quam ut qnintam partero, neque plures manumitlat. sed praescribit lex, ne cui plures manumittere liceat quam c. igilur si quis unum servum omnino aut duos haftet, de eo Itac lege nihil caulum esl; ct ideo Iiberam habet potestatem manumittendi. (§ 44.) Ac nec ad eos quidem omnino haec lex pertinet, qui sine teslamenlo manumittunt. itaque licet iis, qui vindicta aut censu aut inter amicos manumittunt, totam familiam suam liberare, scilicet si alia causa non inpediat libertatem. (§ 45.) Sed quod de numero servorum testamento manumittendorum diximus, ita intelle^emws, ul ex eo numero, ex quo dimidia aut tertia aut quarta aut quinta pars liberari polesl, utiijuetot manumittere licea/, quot ex an

stare? sed cum libertas inaestimabilis est, et
propter hoc ante vicensimum aetatis annum anti-
quitas libertalem servo dare prohibebat: ideo
nos, mediam quodammodo viam eligentes, non
aliter minori viginti annis libertatem in testa-
meuto dare servo suo concedimus,b nisi septi-
mum et decimum annum impleverit et octavum
decimum tetigerit. ctim enim antiquitas huius-
modi aetali et pro aliis postulare concessit, cnr
non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare
credatur, ut et ad lihertates dandas servis suis
possint provenire [al. percenire]!

Tit. VII. DE LEGE FURIA
CANIKIA SUBLATA.

Lege Furia [al. Fusia] Caninia certus modus conslitutus erat in servis testamento manumittendis. quam, quasi libertatibus [al. liberlalis] impedientem et quodammodo invidam, tollendam esse censuimus,1 cum satis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa

impediat libertati [al. liberlatem], morientibus autem huiusmodi licentiam adimere.

1) esl lit. Cod. de Leg-e Fur. Canin. lollenda.

*) supplevi haec verba et tres lacunas, quae in eodem articulo sequuntur, secnndum ductus Cod. Ver., quantum iieri potest, et secnndum ea qnae sensus exigit, qui sane nemini dubius erit. Ceterum Cod. ita se habet, nt qualemcunque errorem librarii supponere possimus, vel adea transpositionem versuum: quod Lachmann mavult.

a) cf. pag. 11. not.a. et Gai. I§44.

b) novum ius hoc ipso loco introductum, mox denuo mutatum est Authentica: Hodie aulem, ex quo teslari posstint, possuni et Hberlates reKnquere, antiqua lege cessante (ex 7iovella 119. e, 2.)

tecedenti numero licuit. et hoc ipsa lege pro\isum est. erat enim sane absurdum, ut x servorum domino quinque liberare liceret, quia usque ad dimidiam partem ex eo numero manumittere ei conceditur, ulterius mUem xn servos habenti non plures liceret manumiitere quam mi. at eis qui plures quam x neque [desunt lin. 24]* (§ 46.) Nam et si testamento scriptis in orbem servis libertas data sit, quia nullus ordo. manumissionis invenitur, nulli liberi erunt; quia lex Furia Caninia quae in fraudem eius facta sint rescindit. sunt etiam specialia senatusconsulta, quibus rescissa sunt ea quae in fraudem eius legis excogitata sunt.

§ 47. In summa sciendum est, cum lege Aelia Sentia cautuirf sit, ut qui cr^ditorum fraudandorum causa manumissi sint liberi non fiant [§ 37], etiam hoc ad peregrinos pertinere (senatus ita censuit ex auctoritate Hadriani); cetera vero iura eius legis ad peregrinos non pertinere.

T. VIII. DE HIS QUI SUI VEL ALIENI
IURIS SUNT.

§48. *+Sequitur deiurepersonarum Sequitur de iure personarum

alia divisio." nam quaedam personae alia divisio. nam quaedam personae

sui iuris sunt, quaedam alieno iuri sui iuris sunt, quaedam alieno iuri

suntsubiectae. (§49.)Sedrursusearum subiectae sunt. rursus earum, quae

personarum, quae alieno iuri subiectae alieno iuri subiectae sunt, aliae in

sunt, aliae in potestate, aliae in manu, potestate parentum, aliae in pote

aliaeinmancipiosunt. (§50.) Videamus state dominorum sunt. videamus ita

nunc de iis quae alieno iuri subiectae que de his quae alieno iuri subiectae

sint: si cognoverimus quae istae per- sunt: nam si cognoverimus quae

sonae smt, simul intellegemus quae istae personae sunt, simul inlellege

sui iuris sint. mus quae sui iuris sunt.

§51. Ac prius dispiciamus de iis qui Ac prius dispiciamus de his quae

in aliena potestate sunt. in potestate dominorum sunt.

*) paginae LXXXb. Cod. Ver. quae sequitur nonnisi verba: ,,liberari

concedat" in lin. 18 et 19. legi possunt. — Gai. Epit. I 2. § 2.

haec exhibet: Nam si aliquis in leslamento plurcs manumitlere volueril, quam quot continet numerus supra scriptus, ordo servandus esl: ut illis tantwn libertas valeal, qui prius manumissi sunt, usque ad illum numerum, quem explanatio continel superius comprehensa; qui vero poslea supra canstilutum numerum manumissi leguniur, in servitute cos cerlum est permanere. Quodsi non nominatim servi vel ancillae in leslamenlo manumittantur, sed confuse omnes servos suos vel ancillas is qui teslamentum facil liberos facere volueril, nulli penilus firma esse iubelur hoc ordine data liberlas. sed omnes in servili condicione, qui hoc ordine manumissi sunt, permanebunt. nam et si ita in teslamento servorum manumissio adscripla fueril, id esl in circulo, ul qui prior qui posterior nominatus sit, non possil agnosci, nulli ex his libertatem valere manifeslum est rel. cf. Gai. I 139. II. § 239. Ulp. I § 24. 25.

**) §§48 — 53. usque ad v. coercelur repetuntur in Gai fr. 1. D. de his qui sui i. (1. 6.)

a) Haec divisio complectitur g§ 48—'141 h. C. Definitionem poleslalis s. 1. proponit Paul. fr. 215. D. de V. S. (50. 10.)

$ 1. In potestate itaque domino

rum sunt servi. quae quidem pote

stas iuris gentium est: nam apud

omnes peraeque gentes animadver

tere possumus dominis in servos vi

tae necisque potestatem esse [al.

fuisse), et quodcumque per servura

acquiritur, id domino acquiritur [al

acquiri.] (§ 2.) Sed hoc tempore

nullis hominibus qui sub imperio

nostro sunt licet sine causa legibus

cognita et supra modum in servos

suos saevire. Nam ex constitutione

divi Pii Antonini qui sine causa

servum suum occiderit, non nii

nus puniri iubetur, quam qui ser

vum alienum occiderit. Sed et ma

ior asperitas dominorum eiusdem

Principis constitutione coercetur.

Nam consultus a quibusdam Praesi

dibus provinciarum de his servis,

qui ad aedem sacram vel ad statuas

Principum confugiunt, praecepit, ut

si intolerabilis videatur dominorum

saevitia, cogantur servos bonis con

dicionibus vendere, ut pretium do

minis daretur. et recte: expedit enim

reipublicae, ne quis rem suam male

utatur. cuius rescripti, ad Aelium

Marcianum emissi, verba haec sunt': Domino

riiIii quidem potestatem insuos servos

illibatam esse oportet, nec cuiquam

hominum ius suum detrahi. sed domi

norum interest, ne auxilium contra

saevitiam vel famem vel intolerabi

lem iniuriam denegetur his qui iuste

deprecantur. ideoque cognosce de que

relis eorum qui exfamilfa Iulii Sabini

ad statuam confugerunt; et si vel du

rius habitos quam aequum est, vel in

fami iniuria affectos cognoveris, ve

niri iube, ita ut in potestatem domini

non revertantur. qui Sabinus, si meae

constitutioni fraudem fecerit, sciet

me admissum severius executurum.

S 54. "Ceterum cum aput cives Romanos du

plex sit dominium, (nam vel in bonis. vel ex iure

Quiritium vel ex utroque iure cuiusque servus

esse intellegetur), ita demum servum in potestate

§ 52. In potestate itaque sunt servi dominorum. quae quidem potestas iuris gentium est: nam aput omnes peraeque gentes animadvertere possumus dominis in servos vitae necisque potestatem esse. et quorfcumque per servum adquiritur, id domino aquiritur. [cr. n. 86 sqq.] (§ 53.) Sed hoc tempore neque civibus Romanis, nec ullis aliis hominibus qui sub imperio populi Romani sunt, licet supra modum et sine causa in servos suos saevire. Nam ex constitutione sacratissimi Imperatoris Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus teneri iubetur, quam qui alienum servum occiderit. Sed et maior quoque asperitas dominorum per eiusdemPrincipis constitutionem coercetur. Nam consultus a quibusdam Praesidibus provinciarum de his servis, qui ad fana deorum vel ad statuas Principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos suos vendere. Et utrumque recte fit; male enim nostro iure uti non debemus: qua ratione et prodir/is interdicitur bonorum suorum administratio.

1) ex Ulp. fr. 2. D. de his qui sui

a) de duplici dominio cf. Gai II 40. 88. III 166. Ulp. I 16.

« PreviousContinue »