Page images
PDF

liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla pragnas manumissa sit, deinde ancilla postea facta pepererit, liberum an servum pariat? et Marcellus probat liberum nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse. quod et verum est. i) cf. c. 2. c. dc ingen. manuimss. § 1. 'Cum autem ingenuus aliquis natus sit,

non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse. saepissime enim constitutum est natalibus non oflicere manumissionem.

Tit. V. DE LIBERTINIS.

(§ll.)libertini,quiexiusta Libertini sunt, qui ex iusta servitute manu

servitute manumissi sunt.* missi sunt.

2) ex uip. fr. 4. D. do inst. cti.** Manumissio 2autem est datio Iibertatis. nam

quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. Quae res a iure gentium originem sumpsit: • utpote cum iure naturali omnes Iiberi nasceren

tur, nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita. sed postea quam iure gentium servitus invasit [ingenuitatem], secutum est benelicium manumissionis. et cum uno naturali [al. communi] nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera hominum esse coeperunt, liberi, et his contrarium servi, et tertium genus libertini qui desierant esse servi. (§ 1.) Multis autemmodis1 manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctis ecclesiis, aut vindicta, aut inter amicos, aut per epistolam, aut per lestamentum, aut aliam quamlibet ultimamvoluntatem [maiiumittuntur]. Sed et aliis

*) haec repetuntur in Gai fr. 6. D. de statu hom. (1. 5.) **) Ulpianus libro I. Institutionum: Est aulem manumissio de manu missio, id esi dalio libertatis; nam quamdiu quis in servitule est, manui el potestali suppositus est: manumissus liberatur potestale. Quae res a iure genlium originem sumsit, utpote quum iure nalurali omnes Hberi nascerentur, nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita. sed poslea quam iure gentium servilus invasit, secutum est beneficium manumissionis; el quum uno nalurali nomine homines appellaremur, iure gentium tria gencra esse coeperunt, liberi et his conlrarium servi, el tertium genus libcrti, i. e. hi qui desieranl esse servi. fr. 4. D. de iust. et iure (I. 1).

a) de modis nianumissiouum vid. Gai I. 17. Ulp. I. 0—10. Fragm. de iuris partibus et de manumissionibus ex Dosithei interpretamentis (ed. Bocking cum Ulp. fragm Lips. 1855.) §7. Anle enim una libertas erat, et manumissio fiebat vindicta vel teslamenlo vel censu, et civitas llomana compelebat manumissis; quae appellatur iusla ac legilima manumissio. hi aulem qui domini voluntate in libertate erant manebant servi: et si manumissores ausi eranl in servilutem denuo eos per vim redigere, interveniebat Praelor, rel. —*§ 8. Sed nunc habent propriam libertatem qui inter amicos manumiltuntur, el fiunl Jjatini Tuniani, quoniam Lex lunia quae libertatcm eis dedit exaequavit eos Idatinis coloniariis, qui cum essent cives Romani Hberli, nomen suum in coloniam dedissent. lus novissimum est in lust. c. 1. § 1. 2. C. de Latin. libert. (7. 6.)

multis modis Iibertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt.* (§2.) bServi vero a dominis semper [al. saepe] manumitti solent: adeo, ut vel in transitu manumittantur, veluti cum Praetor aut Proconsul aut Praesesin balneum vel in theatrum eat. § 12. Rursus libertinorum tria sunt genera: nam

aul civesRomani, atU Latini, aut dediliekrum* numero

sunt. de quibus singulis dispiciamus; ac prius de

dediticiis.

De Dewticiis c Vel Lege Aelia Sentia.

§ 13. Lege itaque Aelia Sentia cavetur, ut qui

servi a dominis poenae nomine vincti sent, qui- . .

busve stigmata inscripta stnt, deve quibus ob

noxam quaestio tormentis habita sit et in ea

noxa fuisse convic/i sint, quique ut ferro aut

cum bestiis depugnarent traditi sint, inve ludum

custodiamve contecti fuerint, et postea vel ab

eodem domino vel ab alio manumissi, eiusdem

condicionis liberi flant, cuius condicionis sunt *

peregrini dediticii. [de Peregrinis Ded/ticiis.]

(§ 14.) Vocantur autem peregrini dedilicii hi qui

quondam adversus populum Komanum armis sus

ceptis pugnaverunt, deinde, wt victi sunt, se

dediderunt. (§ 15.) Huius ergo turpitudinis ser

vos quocumque modo et cuiuscumque actatis ma

numissos, etsi pleno iured dominorum fuerint,

numquam aut cives Romanos aut Latinos fieri di

cemus, sedomni modo dediticiorum numero con

stitui intellegemus.

§ 16. Si vero in nulla tali turpitudine sit ser

vus, manumissum modo civem Romanum, modo

Latinum lieri dicemus. 17.) Nam in cuius per

sona tria haec econcurrunt, ut maior sit annorum

triginta, et ex iure Quiritium domini, et iusta ac

legitima manumissione liberetur, id est vindicta'

*) ita restit. ex Epit 1. I. et Ulp. 1. 5. Quare Iustinianus hunc tractatnm de tripertito statu libertinorum (§ 12—35) praeterierit vide Inst. § 3 h. t infra.

a) vide Iustiniani c. 1. § 1. 2. de Latina libert. toll. (7. 6.)

b) fr. 7. D. de manuraissis vind. (40. 2.) Gaius libro I. Rerum quotidianarum s. Aur.: Non esl onmino nccesse pro tribunali manumiltere; itaque pterumque in transitu servi mannmitli sotent, quuin aut lavandi aut gestandi aut ludorum gratia prodieril Practor aut Proconsul legatusve Caesaris. Pauli Rec. Sent II. 25 § 3. Emancipatio ctiam die ferialo fieri potest. cf. Gai I. 20.

c) de dediticiis vid. Ulp. I. 11. Gai II. 25—27. III. 74. cf. fr. 216. D. de V. S. (50. 16.) De origine Legis Aeliae S. vid Sueton. Aug. c. 40.; cuius legis quindecim capita restituere conatus est Heineccius Antiq. Rom. I. 6. § 42.

d) i. e. ex iure Quiritium et in bonis. cf. § 17. 35.

e) cf. Ulp. I. § 12. 16. 10. 6.

f) cf. Gai IV. 16. Ulp. I. 7. fr. 23. D. de manumiss. vind. (40. 2)

aut censu' aut lestatnento [n. 207.], is civis Romanusfit: sinveroaliquideorumdeerit, Latinus erit.

De MANUMISSIONE VEL CAUSAE PKOBATIONE.b

§ 18. Quod autem de aetate servi requiritur, lege
Aelia Sentja introductum est. nam ea lex mino-
res xxx annorum servos non aliter voluit manu-
missos cives Romanos fieri, quam si vindicta,
aput consilium iusta causa manumissionis adpro-
bata, liberati fuerint. (§ 19.) Iusta autem causa
manumissionis est veluti si quis filium filiamve,
aut fratrem sororemve naturalem, aut alumnum,
aut paecfagogum, aut servum procuratoris ha-
bendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, aput
consilium manumittat. [de Recupbjutorjbm.]
(§ 20.) Consilium autem adhibetur in urbe Roma
quidem quinque senatorum et quinque equilum (

Romanorum puberum; in provinciis autem viginti
recuperatorum civium Romanorum. idque fit ul-
timo die conventus: sed Romae certis diebus
aput consilium manumittuntur. Maiores vero tri-
ginta annorum servi semper manumitti solent, ,

adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum
.Praetor aut Proconsule in balneum vel in tftea-
trum eat. (§ 21.) Praeterea minor triginta an-
norum servus manumissione potest civis Roma-
nus fieri, si ab eo domino qui solvendo non erat,
testamento eum liberum et heredemrelictum0
[desunl hn. 24].*

§ 22. —manumissisunt, LaJini Iunlani* dicuntur: Latini ideo, quia adsimulati sunt Latinis coioniarijs; Iwniani ideo, quia per legem Iuniam libertatem acceperunt, cum olim servi viderentur esse. (§ 23.) Non tamen illis permittit Iex Iunia enec ipsis testamentum facere, nec ex testamento alieno capere, nec tutores testamento dari. (§ 24.) Quod autem diximus ex testamento eos capere non posse, i<a intellegencfowra est, ut nihil direcfo heredifatis legatorumve nomine eos

*) Scripturae quae in pag. LXXVa Cod. Veron. h. l.sequitnr pauca vestigia

certa extant, lin. 6: spurios; lin. 8: credilor sex.; lin. 10: debitoris; lin. 11:

legis; lin. 12: pecunia; lin. 15: ea traditione; lin. 10: mancipationibus; lin. 19: Latinum; lin 20: is guia. — Gaius certe coeperat agere de altero genere libertorum, quod etiam Epitome I. 1. § 2. h. ]. indicat: Latini sunt, qui aul per epislolam, aul iriier amicos, aut convivii adhibilione manumittunlur.

a) Ulp.I. 8. Cic. de Orat. I. 40. Liv. XLI. 9. (?) Dositheus § 19—21. (Lachm.)

b) vid. Aug. Bethmann Hollweg Diss. de causae probatione. Berol. 1820.' 8.

c) de hac causa agit Ulp. I. 14. cf. Gai. II. 154. 160. 270. Inst. I. 6. § .1 fr. 42. 57. 60. D. de hered. inst. (28. 5.)

d) de hoc genere libertorum vid. Gai III. 56. Inst. III. 7. § 4. Ulp. I. 10. Dositheus"cit. ad Inst. I 5. § 1. C. A. de Vangerow: Ueber die Latini Iuniani. Marb. 1S33. 8.

e) cf. Gai II. 110. 275. III. 72. 73. Ulp. XX. 14. XXII. 3.

posse capere dicamus; alioquin per fideicommissum capere possunt.

§ 25. Hi vero qui dediticiorum numero sunt nullo modo ex teslamento capere possunt, non magis quam qui liber peregrinusque est. nec ipsi testamentum facere possunt secundum quod plerisque placwi/.a (§ 26.) Pessima itaque libertas eorum est qui dediticiorum numero sunt: nec ulla lege aut senatusconsulto aut constitutione principali aditus illis ad civitatem Romanam datur.b (§ 27.) Quin et in urbe Roma vel intra centesimum urbis Romae miliarium morari prohibentur; et si conlra fecerint, ipsi bonaque eorum publice venire iubentur ea condicione, ut ne in urbe Roma vel intra centesimum urbis Romae miliarium serviant, neve umquam manumitlantur; et si manumissi fuerint, servi populi Romani esse iubentur. et haec ita lege Aelia Sentia conprehensa sunt.

QvlBVS HODIS LATINI Ac CIVITATEM EOMANAM

PervENWJvr. * § 28. Latini multis modis ad civitatem Romanam perveniunt. (§ 29.) Statim enim eadem Iege Aelia Sentia cautum est, ut minores triginta annorum manumissi et Latini facti, si uxores duxerint vel cives Romanas, vel Latinas coloniarias, vel e/wsdem condicionis cuius et ipsi essent, idque testati fuerint adhibitis non minus' quam septem testibus civibus Romanis puberibus, et lilium procreaverint, el is filius anniculus fuerit, per/ntotur eis, si velint, per eam legem adire Praetorem vel in provinciis Praesidem provinciae, et adprobare se ea; Iege Aelia Sentia uxorem duxisse et ex ea filium anniculum habere; et si is aput quem causa probata est id ita esse pronuntiaverit, tunc et ipse Latinus et uxor eius, si et ipsa eiusdem condicionis sit, et ipsoriml fdius, si et ipse eiusdem** condicionis sit, cives Romani esse iubentur. (§ 30.) Ideo autem in ipsorum fi\io adiecimus „si et ipse eius&em condicionis sit", quia si uxor Latini civis Romana est, qui ex ea nascitur ex novo senatusconsulto quod auctore divo Hadriano factum est, civis Romanus nascitur. (§ 31.) Hoc tamen ius adipiscendae civitatis Romanae etiamsi soli minores //•iginla annorum manumissi et Latini facti

*) hio articulus (§ 28—35.) suppleri potest ex Ulp. tit. III. **) ita versus unus, qui errore librarii excidisse videtur, suppleri solet e verbis articuli sequ. De re ipsa cf. Gai I. 06. 73. 80. III. 5. 73. Ulp. III. 3. .

a) cf. Gai. III. 75. Ulp. XX. 14. XXII. 2.

b) cf. Gai. I. 67. 68. fr. 29. § 1. D. de test. milit. (29. 1.)

ex lege «Aelia Sentia habuerunt, tamen postea

senatusconsulto quod Pegaso et Pusione Con

sulibus factura est, etiam maioribus triginta an

norum manumissis Latinis faclis concessum est.

(§ 32.) Ceterum etiamsi ante decesserit Latinus,

quam anniculi filii causam probarit, potest ma

ter eius causam probare, et sic et ipsa det civis

Romana [desunl 39. tin. (§ 33. 34.)].* (§ 35.) si

quis alicuius et in bonis et ex iure Quiritium sit,

manumissus, ab eodem scilicet, et Latinus fieri

ipotesl et ius Quiritium consequi.

§ 3. Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat. nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur, et fiebant cives Romani; modo minorem, et Latin ex lege IuniaNorbana fiebant; raodo inferiorem et fiebant ex rege Aelia Sentia dediticiorum nu

i) cf. Gai i. § 12-24. mero.1 Sed dediticiorum quidem pessima condi

cio iam ex multis temporibus in desuetudinem abiit; Latinorum vero nomen non frequentabatur [al. frequentatur]: ideoque nostra pietas omnia augere et in meliorem statum reducere [al. deducere] desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit qui 'manumittitur, licet manumissor ingenuus

2) esiut. c. dcdcdiiiciaiibcrt. loii. sit. et dediticios quidem per constitutionem2 no

stram expuliraus quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso, Quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus; Latinos autemlunianos, et omnem, quae circa eos fuerat obser

3) esiui. c. dciaiinaiibcriatcioii. vantiam, alia constitutione2 pcr eiusilcni Quae

*) in pag. LlVb. Cod. Veron. quae sequitur haec tantuinmodo legi pos

sunt: lin. 4: ipse filius cuius ;lin. 5: debet causam probare, ut ;lin. 0:

de filio anniculo —; lin. 12: illis dominis; lin. \A:_Quirilium; lin. 15: caverit;

lin. 16: in eius loc; lin. 19. 20: aedificio non minus guam parlem patri

monii sui impendcrit, ius Quirilium consequatur; Hn. 24: frumenti ad ius Qui

ritium. Item in pag. LHIa quae sequitur, legi non possunt lin. 1—15. nsque ad verba ultima lin. 15: ius Quiritium fuerit — — —. Gosclicn verba lin. 19. 20. ita snpplenda censet: (§ 33.) Lcge Iulia caulum est, ut Latinus si in pcrficiendo aediticio Romae non minus quam partem semissariam (sextantariam?) patrimonii sui impenderit, ius Quir. consequ&tur. (cf. fr-. 139. D. de V. S.) Ex UIp. III. § 1. addi potest: Kave Latinus civitatem Rom. accipit, si non minorem quam decem milium modiorum navem fabricaverit, et Romam seio annis frumentum porlaveril, ex cdiclo divi Claudii. Praeterea erat modus ius Quir. consequendi pi.iirino et militia (Ulp. III. §1.5) et iteratione, de qira Epitome I. 1. § 4. haec exliibet: Nam Latini palronorum beneficio, id est si iterum ab ipsis aut testamento aut in ecclesia aut ante Consulem manumitlantur, civium Romanorum privilegium consequuntur. De hac iteratione agit § 35 seq. et Ulp. III. 4.

« PreviousContinue »