Page images
PDF

aut pro parte, vel etiam aliud aliquid restituat. (§ 12.) Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide heredum pendent, et tam nomen quam substantiam acceperunt, et ideo divus Augustus ad necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem Principem superare contendentes, ex facto quod Tribonianus, vir excelsus, Quaestor sacri i) est c 32. c. de fideicomm. palatii, suggessit, constitiilionem fecimiis' per

quam disposuimus: si lestator fidei heredis sui
commisit, ut vel hereditatem vel speciale fidei-
commissum restituat, et neque ex scriptura, ne-
que ex quinque testium numero qui in fideicom-
missis legitimus esse noscitur, res possit mani-
festari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo
penitus testis intervenerit, tunc, sive pater he-
redis sive alius quicumque sit qui fidem elegerit
heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres
perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando
rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius ius-
iurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia
iuraverit, necesse eum habere, vel iusiurandum
subire quod nihil tale a testatore audivit, vel re-
cusantem ad fideicommissi vel universitatis vel
specialis solutionem coartari, ne depereat ultima
voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem
observari censuimus et si a legatario vel fidei-
commissario aliquid similiter relictum sit. quodsi
is a quo relictum dicitur confiteatur quidem [post-
quam negaveral] aliquid a se relictum esse, sed
ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo cogen-
dus est solvere.

Tit. XXIV. DE SINGULIS REBUS PER
FIDEICOMMISSUM RELICTIS.

§ 260. Potest aulem quisque etiam Potest autem quis etiam singulas res

res singulas per fideicommissum re- per lideicommissum relinquere, veluti

linquere, velut fundum, hominem, fundum, hominem, vestem, [aurum] ar

\tsiem, argentum, pecuniam; et vel gentum, pecuniam numeratam; et vel

ipsum heredem rogare, ut alicui re- ipsum heredem rogare, ut alicui re

stiluat, vel legatarium, quamvis a le- stituat, vel legatarium, quamvis a

gatario legari non possit. (§ 261.) legatario legari non possit. (§ 1.)

Item potest non solum propria te- Potest autem non solum proprias testa

statoris res per lideicommissum re- tor res per fideicommissum relinquere,

linqui, sed etiam heredis aut lega- sed et heredis autlegatarii autfideicom

larii aut cuiuslibet alterius. itaque missarii aut cuiuslibet alterius. itaque

et legatarius non solum de ea re ro- et legatarius et fideicommissarius non

gari potest, ut eam alicui restituat, solum de ea re rogari potest, ut eam

quae ei Iegata sit, sed etiam de alia, alicui restiluat, quae ei relicta sit, sed

sive ipsius legatarii sive aliena sit. etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit.

sed hoc solum observandum est, ne hoc solum observandum est, ne plus

plus quisquamrogetur alicui reslitue- quisquam rogetur alicui restituere, re, quam ipse ex testamento ceperit:

nam quod amplius est inutiiiter relin

quitur. (§ 262.) Cum autem aliena res

per lideicommissum relinquitur, ne

cesse est ei qui rogatus est, aut ipsam

redimere et praestare, aut aeslima

tionem eius solvere. sicut iuris esl, si

per damnationem aliena res legata sit [% awj. sunt

tamen quiputant, si rem per lideicommissum re

lictam dominus non vendat, extingui lidcicom

missum; sed aliam esse causam per damnationem

legati.

§ 263. Libertas* quoque servo per fideicommissum dari potest, ut vel heres rogetur manumittere, vel legatarius. (§264.) Nee interest utrum de suo proprio servo testator roget, an de eo qui ipsius heredis aut lega

tarii vel etiam extranei sit. (§ 265.) Ita

que et alienus serous redimi et ma

numitti debet. quod si do

minus eum non rewdat,

sane exlinguitur libertas,

quia pro libertate pretii

computalio nulla interve

nit. (§ 266.) Qui autem ex

lideicommisso manumittitur, non te

statoris fit libertus, etiamsi iestato

ris servus sit, sed eius qui manu

miltit. (§ 267.) At qui directo, testa

mento, liber esse iubetur, velnt hoc

modo: Stichus Sertus Meus i.mr.u Esto,

Vel STKUUM SERKt/Jf MEUM LIBERUM ESSE

Iubeo, is ipsius testaloris lit liber

quam ipse ex testamento ceperit. nam quod amplius est inutiliter relinquitur. cum autem aliena res per lideicommissum relinquitur, necesse est ei qui rogatus est aut ipsam redimere et praestare, aut aestimationem eius soLvere. [<-r. n. 20. g 4 sq<j.]

tus. Nec alius ullus directo, ex testamento, libertatem habere potest, quam qui utroque tempore testatoris ex iure Quirilium* fuerit, et quo faceret testamentum et quo moreretur.

l)GaiII.249. c.2. C.commun. dclo

§ 2. Libertas quoque servo per fideicommissum dari potest, ut heres eum rogetur mauumittere, vel legatarius, vel lideicommissarius. nec interest ulrum de suo proprio servo testator roget, an de eo qui ipsius heredis aut legatarii vel etiam extranei sit. Itaque et alienus servus redimi et manumitti debet. quodsi dominus eum non vendal, si modo nihil ex iudicio eius qui reliquit libertalem perceperit, non statim extinguitur fideicommissaria libertas, sed differtnr, quia possit tempore procedente, ubicumque occasio redimendi servi fuerit, praestari libertas.b Qui autem ex causa lideicommissi manumittitur, non testatoris lit libertus, etiamsi teslatoris servus sit, sed eius qui manumittit. at is qui directo, testamento, liber esse iubetur, ipsius testatoris lit libertus, qui etiam orcinnsc appellatur. nec alius ullus directo, ex testamento, libertatem habere potest, quam qui utroque tempore testatoris fucrit,et quo faceret testamentum, et quo moreretur. directo [al. directa] autem libertas tunc dari videtur, cum non ab alio servum manumitti rogat, sed velut ex suo testamento libertatem ei competere vull. § 3.' Verba autem lideicommissorum haec maxime in usu habentur: peto, rogo, volo. mando, fidei tuae committo, quae perinde singula lirmu sunt, alque si omnia in unum coneesta essent.

*) Quod addenduni est. cf. Ulp. I § 23. Gai II. 272. fr. 35. D de manum. test. (40. 4.)

a) cf. Ulp. II. § 7—11. fr. 16. D. de fideicomm. libert. (40. 5.) Gai II. 272

b) cf. c. (5. C. de fideie. Iibert. (7. 4.)

c) cf. Diocl. c. 10. D. de testam. manumisg. (7. 2.)

§ 268. Multum autem diKerunt' quae per fideicommissum reUnquunlur ab his quae directo iure legantur. (§ 269.) Nam ecce per fideicommissum eliam niilu* hereditas* relinqui potest: cum alioquin legatum nisi testamento facfo inutile sit. (§ 270.) Item intestatus moriturus potest ab eo ad quem bona eius pertinent Hdeicommissum alicui relinquere: cum alioquin ab eo legari non possit. (§ 270a.) Item legatum codiciUis relictum non aliter valet, quam si a testatore conlirmati fuerint,b id est nisi in testamento cavertY testator, ut quidquid in codicillis scripserit id ratum sit: lideicommissum vero etiam non confirmatis codicillis relinqui potest. (§ 271.) Item a legatario legari non potest: sed lideicommissum relinqui potest [g 2co. 2oi]. quin etiam ab eo quoque cui per fideicommissum relinquimus rursus alii per lideicommissum relinquere possumus. (§ 272.) Item servo alieno direclo libertas dari non potest [s?m. 207]: sed per fideicomniissum potest. (§ 273.) Itemc codicillis nemo heres institui potest neque exheredari, quamvis testamento conlirmati sint. at hic qui testamento heres institutus est polest codicillis rogari, ut eam hereditatem alii totam vel ex parte restituat, quamvis testamento codicilli confirmati non sint. (§ 274.) Item mulier quae ab eo qui centum milia aeris census est per legem Voconiam heres institui non potest,d tamen fideicommisso relictam -sibi hereditatem capere potest. (§ 275.) Latini quoque qui hereditates legataque directo iure lege Iunia capere prohibentur [i. 23. 24], ex lideicommisso capere possunt. (§ 276.) Item cum senatusconsulto proliibitum sit proprium servum minorem annis xxx liberum et heredem instituere [i. 18. 21], plerisque placet posse nos iubere liberum esse, cum annorum xxx erit, et rogare, ut tunc illi restituatur liereditas. (§ 277.) Item quamvis non possimus

*) recepi ex coniect., quae et cum numero litterarum et cum ductibus a Bluhmio excussis congrua videtur. Cf. Ulp. XXV. 3. fr. 21. pr. D. de legat. III. (32.) c 22. C. de fideic. hered. 6. 42. — Quae Goschen et Lachm. tentant: eliam post ntorlem heredis relinqui potest, et alia, non tanti argumenti erant, ut primo loco Itanc differentiam Gaius poneret!

a) in quibus rebus legata et fideicomissa differant, vid. Ulp. XXV. 1 —13; qnae cur praeterierit Iustinianus vid. Inst. II. 20. § 3. supra.

b) cf. Inst. II. 25. § 1. c) cf. Inst. II. 25. § 2. II. 23. § 10.

d) Legis Voconiae caput primum Cicero memorat in Verr. II. 1. c. 42. § 107. (cf. 111.): Imilalus esses ipsum illum Q. Foconium, qui lege sua hereditalem ademit mlli neque virgini, neque vtulieri: sanscit in posterum, qui post eos Censores census esset, ne quis heredem virginem neve mulierem faceret. — De secundo quodam capite agere videtur Quinct. decl. 204: ne liceal mulieri plus quam dimidiam partem Iwnonim relinquere (?), coll. Cic. de Eep. III. 10. — De tertio capite cf. Gai II. 220. post mortem eius qui nobis heres extiterit, alium

in locum eius heredem instituere [§ 184], tamen

possumus eum rogare, ut cum morietur, alii eam

hereditatem totam vel ex parte restituat. et quia

post mortem quoque heredis lideicommissum dari

potest, idem eflicere possumus et si ita scripse

rimus: Cum Titius Heres Meus Mortuus Erit,

Volo Hereditatem Meam Ad Publium Mae

Vium Pertinere. utroque autem modo, tam hoc

quam illo, Titiu.s- heredem suum obligatum relin

quit de fideicommisso restituendo. (§ 278.) Prae

terea' legataperformulam petimus: fideicommissa

vero Romae quidem aput Consulem vel aput eum

Praetorem qui praecipue de lideicommissis ius di

cit persequimur; in provinciis vero aput Prae

sidem provinciae. (§ 279.) Item de lideicommis

sis semper in urbe ius dicitur: de legatis vero, cum res aguntur. (§ 280.) Fideicommissorum

usurae et fructus debentur, si modo moram solutionis fecerit qui lideicommissum debebit: legatorum vero usurae non debentur; idque rescripto divi Hadriani signilicatur. scio tamen Iuliano placuisse in eo legato quod sinendi modo relinquitur idem iuris esse quod in fideicommissis: quam sententiam et his temporibus magis optinere video. (§ 281.) Itemb legata Graece scripta non valent: lideicommissa vero valent. (§ 282.) Itemc si legatum per damnationem relictum heres infifVetur, in duplum cum eo agitur: fideicommMsi vero nominc scinper in simplum persecutio est. (§ 283.) llemA quod quisque ex fideicommisso plus debito per errorem solverit, repetere potest: at id quod ex causa falsa per damnationem legati plus debito solutum sit, repeti non potest. idem scilicet iuris est de eo [legato] quod non debitum vel ex hac vel ex illa causa per errorem solutum fuerit.

§ 284. Erant etiam aliae difTerentiae, quae nunc non sunt. (§ 285.) Ut ecce peregrini poterant fideicommissa capere: et fere * haec fuit origo lideecommissorw/w. sed postea id prohibitum est; et nunc ex oratione divi Hadriani senatusconsultum factum est, ut ea (ideicommissa lisco vindicarentur. (§ 286.) Caeli&es quoque qui per legem Iuliam hereditates legataque capere prohibentur [§ iii], olim fideicommissa videbantur ca

*) in Cod. est: fideic. facere et ferre hac fuit origo fideic.

a) cf. TTlp. XXV. 12. Inst. II. 23. § 1.

b) cf. Ulp. XXV. 9. fr. 11. pr. D. de leg. III. (32.)

c) cf. Gai IV. 9. 171. Inst. IV. 6. § 23. 26. III. 27. § 7.

d) cf. Ulp. XXIV. 33. Inst. III. 27. § 7. II. 20. § 25.

pere posse. Item orbi qui per legem Papiam, ob id quod liberos non habent, dimidias partes hereditatum legatorumque perdunt, olim solida fideicommissa videbantur capere posse. sed postea senatusconsulto Pegasiano perinde fideicommissa quoque, ac legata hereditatesque capere posse prohibiti sunt. eaque translata sunt ad eos qui testamento liberos habent [g20c. 207J, aut si nul\us liberos habebit, ad populum, sicuti iuris est in legatis et in hereditatibus. (§ 287.) Eadem aut simile ex causa autem olim incertae personae vel postumo alieno per fideicommissum relinqui poterat, quamvis neque heres institui neque legari ei possit [g 238. 241]. sed senatusconsulto quod auctore di»o Hadriano factum est idem in lideicommissis quod in legatis hereditatibusque constitutum est. (§ 288.) Item poenae nomine [8 235] iam non dubitatur nec per fideicommissum quidem relinqui posse. (§ 289.) Sed quamvis in mult/s iuris partibus longe lalior causa sit fideicommissorum, quam eonlm quae directo relinguuntur, in quibusoam tantumdem valeant: tamen tutor non aliter testamento dari potest quam directo, veluti hoc modo: Liberis Meis Titius Tutor Esto, vel ita: Liberis Meis Titium TuTorem Do [i. 1*9]: per fideicommissum vero dari non potest.

Tit. XXV. DE CODICILLIS.

Ante Augusti tempora constat ius codicillorum i)rf. insi. 11. «8. § 1. in usu non fuisse,1 sed primus Lucius Lentulus,

ex cuius persona etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa, scripsit codicillos testamento conlirmatos quibus ab Augusto petiit per lideicommissum, ut faceret aliquid; et cum divus Augustus voluntatem eius implesset, deinceps reliqui, au.ctoritatem eius secuti, fideicommissa praestabant, ct lilia Lentuli legata quae iiire non debebat solvit. Dicitur Augustus convocasse prudentes, inter quos Trebatium quoque cuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an posset hoc recipi, nec absonans a iuris ratione codicillorum usus esset; et Trebatium suasisse Augusto, quod diceret utilissimum et necessarium hoc civibus esse, propter magnas et longas peregrinationes quae apud veteres fuissent, ubi y si quis testamentum facere non posset, tamen codicillos posset. Post quae tempora, cum et Labeo codicillos fecisset, iam nemini dubium erat, quin codicilli iure optimo admitterentur.

QNEIST INST1TUTIONE8. 10

[ocr errors]
« PreviousContinue »